Opinie

Mnangagwa's bijnaam is niet voor niets de krokodil

Het leger heeft de Zimbabwaanse tiran Robert Mugabe aan de kant gezet, na 37 jaar. Maar of de Zimbabwanen nu meer vrijheid krijgen? Interview met Jan-Bart Gewald op woensdag 15 november 2017.

(Toen nog) vicepresident Mnangagwa en president Mugabe een jaar geleden in het parlement. Beeld epa

Komt er eindelijk een eind aan het bewind van Robert Mugabe (93) in Zimbabwe? Het leger heeft in feite de macht overgenomen en de onlangs afgezette vicepresident Emmerson Mnangagwa is uit Zuid-Afrika teruggekeerd. Volgens Jan-Bart Gewald, hoogleraar Afrikaanse geschiedenis en sinds september de nieuwe directeur van het Afrika Studiecentrum in Leiden, heeft de legerleiding het vooral gemunt op de ambitieuze (veel jongere) echtgenote van Mugabe, Grace (52) en haar entourage. Gewald bracht een groot deel van zijn jeugd in Zuidelijk Afrika door, zijn vader werkte daar als geoloog. Begin jaren zeventig woonde het gezin in Zimbabwe.

Is dit een coup? De legerleiding zelf zegt van niet.
'Het gaat, denk ik, vooral over de positie van Grace Mugabe. Legerleider generaal Constantino Chiwenga zei het zo: hoe kan iemand die niet in de bush heeft gevochten ons regeren? Hij is een van de veteranen met Robert Mugabe van de vrijheidstrijd die in 1980 de onafhankelijkheid bracht. De bondgenoten van Grace Mugabe zijn nu opgepakt: het hoofd van de veiligheidsdienst, de leiders van de jeugdliga van de partij Zanu-PF.

'Ik denk dat Mnangagwa dit plan al een tijdje in de kast had liggen. Zijn bijnaam is niet voor niets 'de krokodil'. Hij heeft heel nauwe banden met de legerleiding. Grace Mugabe heeft de eerste stap gezet door het ontslag van Mnangagwa als vicepresident te bewerkstelligen, zodat voor haar de weg vrij zou komen haar man op te volgen. Dat was het sein voor het anti-Grace-kamp om tot actie over te gaan.'

Meer een paleiscoup dus?
'Ja, zo zou ik het wel willen noemen. Mnangagwa is dinsdag teruggekomen. Ik verwacht dat hij tot interim-president zal worden benoemd, dat er verkiezingen worden uitgeschreven, die hij dan glansrijk zal winnen. Ze zullen Robert Mugabe zelf niet laten vallen, denk ik. Ze hebben het nu ook over de 'hooggeëerde Mugabe' met zijn 'verbazingwekkende leiderskwaliteiten'. Hem afvallen zou ook heel dom zijn. Hij is het grote symbool van de partij.'

Waarom nu pas?
'Ze hebben gewacht tot Grace het echt te bont zou maken. Onlangs sloeg ze een model in elkaar in Johannesburg en er was een rel omdat ze opeens met een PhD van de Universiteit van Zimbabwe tevoorschijn kwam. Als Grace nog meer politieke macht zou verwerven zou dat heel slecht zijn. Ze doet me denken aan Elena Ceausescu, de vrouw van de Roemeense dictator die vlak voor ze werd doodgeschoten uitriep: maar ik ben toch de moeder van de natie!'

Hoe politiek is het leger in Zimbabwe?
'De partij is het leger en het leger is de partij. De geschiedenis van de strijd tegen het blanke minderheidsregime van Rhodesië, zoals Zimbabwe toen werd genoemd, is nog steeds een doorslaggevende factor. Het leger duldt geen leiders die niet in die strijd, de chimurenga, hebben gevochten. Het leger heeft vanaf 1980 heel veel macht verworven. Het heeft bedrijven opgericht, beschikt over heel veel geld.

'Er wordt vaak onderschat hoe professioneel het Zimbabwaanse leger is. Eerst gevochten tegen de Rhodesiërs, daarna in Mozambique en Congo. Het is een heel goed getraind leger, zeer gedisciplineerd.'

Wat heeft de oppositie aan deze wending?
'Die schiet hier niets mee op, want de oppositie is verdeeld, veel leiders zitten in het buitenland. Morgan Tsvangirai, ooit de bekendste oppositieleider, ligt in het ziekenhuis. Wat zou hij moeten doen? Het zou beter zijn als hij plaats zou maken voor nieuwe mensen.

'Ik denk dat voor de meeste Zimbabwanen nu stabiliteit het belangrijkst is. Dan maar liever een oude rot in het vak als Mnangagwa.'

Zal een regering zonder de Mugabes meer vrijheid voor de Zimbabwaanse burgers brengen?
'Waarschijnlijk niet. Er bestaat in Zimbabwe wel een zekere ruimte, je kunt je over veel onderwerpen uiten, als je maar niet aan de staatsmacht komt. Maar de economie is niet aan het verbeteren. Er zijn heel veel inwoners naar buurlanden uitgeweken die niet meteen zullen terugkeren als dat niet verandert.'

Is deze machtsgreep een teken aan de wand voor andere autocratische leiders in Afrika?

'Ik denk eerder dat het zal gaan zoals in Cuba, waar Fidel Castro in ere werd gehouden toen hij geen president meer was. Dus dit zal weinig invloed hebben op andere landen. Ik belde net mijn vader die in Zuid-Afrika woont en die me vroeg of nu ook daar zoiets staat te gebeuren. Maar in Zuid-Afrika is het leger juist enorm verzwakt, geen kans op een ingrijpen. Heel anders dan in Zimbabwe.'

Jan-Bart Gewald. Beeld ASC
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.