Mme X

Haar hoofdrol in de kwaliteitssoftporno-speelfilm Emmanuelle maakte in 1974 in één klap een superster van Sylvia Kristel. Na een turbulent leven overleed ze op 60-jarige leeftijd.

'Een leven als een verkeersongeluk' - zo concludeerde de Britse krant The Observer bij het verschijnen van Sylvia Kristels internationaal uitgegeven schandaalbiografie, in 2007. De ruim vijftig speelfilms tellende carrière van de woensdagnacht op 60-jarige leeftijd aan kanker overleden actrice werd overschaduwd door dat ene immense succes, de erotische speelfilmklassieker Emmanuelle.


'Doe maar, zo'n film haalt de bioscoop toch nooit, je moeder krijgt hem heus niet te zien' - vaderlijk advies van de Belgische schrijver Hugo Claus aan zijn vriendinnetje Sylvia Kristel, in 1973. Een paar maanden later reist het stel gezamenlijk af naar Thailand, waar Kristel - dan 21 - de titelrol zal spelen in het weelderige kwaliteitssoftpornodebuut van de Franse regisseur Just Jaeckin, voordien modefotograaf. Emmanuelle, naar de erotische bestseller van Emmanuelle Arsan (pseudoniem van Marayat Rollet-Andriane), handelt over de seksuele bevrijding van een Franse diplomatenvrouw. Op de set coacht Claus zijn vriendin door de vrijscènes: moet ze niet wat meer bewegen? 'Je lijkt wel een dooie vis.'


Tijdens de opnamen geloofde niemand echt in de film, zou Kristel later verklaren. Uit eigen beweging ziet ze contractueel af van een aandeel in de winst; dan liever 6.000 dollar in de hand. Een misrekening. De film wordt in Frankrijk - als eerste seksfilm ooit - in de reguliere bioscoop uitgebracht in plaats van in schimmige sekstheatertjes, en is prompt een sensatie. Vanuit Spanje, waar de film onder Franco niet mag worden vertoond, gaan bussen vol bioscooptoeristen naar het buurland. Italië en Japan zijn direct om, Amerika en Engeland volgen.


Ook in Nederland wordt de film uitgebracht in de betere bioscoop. Er klinkt zowel lof als kritiek. In Japan applaudisseren vrouwelijke bezoekers tijdens de vrijscène waarin Emmanuelle bovenop zit; een feministische doorbraak. In Parijs gaan vrouwen de straat op om te protesteren tegen de film, die de vrouw in een onderdrukkende rol zou tonen, als femme objet - een mannenfantasie. Maar ook daar zitten de zalen boordevol vrouwen, ongekend voor een seksfilm.


Ruim 17 miljoen Fransen kopen een kaartje voor de avonturen van dat beeldschone meisje met afwezige blik en haar besnorde tegenspelers. De hoofdrolspeelster is een instant ster: la Kristèl. Roger Ebert, ook vandaag nog een van de invloedrijkste recensenten in de Verenigde Staten, waardeert Emmanuelle bij de Amerikaanse release met 3 sterren, en roemt de Nederlandse actrice: 'Ze projecteert een bepaalde kwetsbaarheid die de scènes doet slagen. De meeste actrices in soortgelijke films zijn cartoonachtig, maar Kristel lijkt echt present.'


Sylvia Maria Kristel (28 september 1952), een nichtje van orkestleider John Kristel, groeit op in een sjofel hotel aan het stationsplein te Utrecht, als oudste dochter van de uitbaters. 'Schrijf maar gerust dat ik diep ongelukkig was', vat ze haar jeugd samen in een interview met dagblad Trouw uit 1973. Als ze 14 is, verlaat vader het gezin voor een andere vrouw. Na een verblijf op een katholiek meisjesinternaat gaat Kristel zonder diploma aan de slag als secretaresse en wint ze enkele missverkiezingen.


Dat ze een ster zal worden, is al vroeg haar stellige overtuiging. Dat je daarvoor handelend moet optreden ook. Prachtig is de anekdote over haar entree in de Nederlandse filmwereld, avant Emmanuelle, zoals opgetekend in de biografie van Pim de la Parra (Prins Pim, 1978). Telefoon op kantoor van Scorpio films, destijds golvend op het succes van Blue Movie: ene Kristel, die vlot ter zake komt als ze de filmmaker aan de lijn krijgt: 'Waarom ontdek je mij niet?' Ze mag langskomen, maakt indruk en speelt vervolgens enkele kleine rollen in Nederlandse films, waaronder Frank & Eva (1973, Pim de la Parra) en Naakt over de schutting (1973, Frans Weisz).


Na het onverwachte succes van Emmanuelle krijgt Kristel aanbiedingen van tal van vooraanstaande Europese regisseurs, maar ze heeft een weinig gelukkige hand van kiezen. Soms is haar spel ondermaats, zoals in het geforceerd erotische Une femme fidèle (1976), van Brigitte Bardot-ontdekker Roger Vadim. Of leveren acteerkanonnen als Gérard Depardieu en Michel Piccoli juist tegenover Kristel een wanprestatie, zoals in de misdaadklucht René la canne (1976). En zelfs wanneer alles eens wél lijkt te kloppen, bij haar aangenaam verdwaasde hoofdrol in het surrealistische onheilssprookje Alice ou la dernière fugue (1977) van thrillermeester Claude Chabrol, blijkt de belangstelling bij het publiek gering.


Dan is er altijd nog Emmanuelle, die redding biedt middels de vervolgdelen 2 en 3, waarmee Kristel, die met Hugo Claus een zoon had, haar bankrekening aanzuivert en haar internationale sterrenstatus op peil houdt. Voor de Nederlandse pers is ze een attractie, met al haar affaires op en om de set, haar bontjassen en betaalde coterie; chauffeur, pr-dame, kapper. Geen filmster die zo vrijuit spreekt als Kristel, met die opmerkelijk geaffecteerde stem: 'Ik heb weer erg gelachen, veel sambuca's drinken in de studio's van Rome, Piccoli stak zijn borstharen in brand.' (Vrij Nederland, 1978) Vaak is ze de eerste om haar eigen spel neer te halen, of dat van haar collega's. 'De rollen die ik krijg zijn dom en de acteurs met wie ik werk zijn imbecielen.' (Haagsche Post, 1979)


Naïef is ze niet: roem is ruilhandel. 'De journalist en de filmster. Er is geen verschil, we hebben allebei een even vernederend beroep', zegt ze in HP, dat haar eind jaren zeventig opzoekt op het filmfestival van Cannes. In latere interviews, waarin ze terugblikt op haar beginjaren als serieus actrice, klinkt pijn door: ze dronk op de set uit onzekerheid over haar capaciteiten als actrice, wat haar spel er niet beter op maakte. Tot haar eigen frustratie, en ondanks haar talenknobbel, wordt ze in het gros van haar films nagesynchroniseerd, wat al aanving op de set van Emmanuelle. 'Beweeg je mond maar een beetje', instrueerde de regisseur, en dan sprak een ander later wel de correcte tekst in.


Eind jaren zeventig waagt Kristel de overstap naar Hollywood, waar ze acteert in een sliert hele en halve flops, waaronder de door pers en publiek weggehoonde actiefilm The Concorde - Airport 79, met Alain Delon. Private Lessons, een komedie uit 1981 waarin ze een werkster speelt die de 15-jarige zoon des huizes inwijdt in de liefde, is wel een groot succes aan de kassa. Toch is Kristel weinig gelukkig met de rol, want ze wordt getypecast: wéér een variatie op Emmanuelle. Ook haar hoofdrollen in artistiek-erotische producties als Lady Chatterley's Lover (1981) en Mata Hari (1985) vallen niet los te zien van Kristels softseks-embleem en maken weinig los bij pers en publiek.


Ondertussen stapelen de problemen zich op: Kristel is verslaafd geraakt aan cocaïne en getrouwd met een Amerikaanse zakenman die haar ruïneert in zijn ambitie filmproducent te worden. Wanneer ze zich financieel garant stelt voor zijn misdaadfilm In the Shadow of the Sandcastle (1989), en die film flopt, raakt ze in een klap heel haar bezit kwijt, inclusief de woning die ze voor haar moeder kocht in Utrecht. Kristel keert berooid en gescheiden terug naar Europa, waar de Franse staat nog enkele miljoenen francs van haar blijkt te willen innen.


Emmanuelle brengt wederom redding: 'Ze waren aan nummer zeven in de serie toe. Ik heb maar ja gezegd.' Naast de officiële bioscoopreeks is er anno 1992 ook een Emmanuelle tv-serie bedacht, waarin Kristel mag opdraven als Emmanuelle op leeftijd. Liefdesscènes speelt ze niet meer, die zijn voor de nieuwe garde.


In Nederland oogst ze in 2000 de beste kritieken uit haar carrière, met een theateroptreden in het stuk Mensch, durf te leven. Hangend aan de bar, in zwart mantelpak, neemt ze haar leven door in een venijnige monoloog vol (zelf)spot, bungelend tussen waarheid en karikatuur. Ze zou later nog eens met succes zo'n gedramatiseerde variatie van haarzelf spelen, in het toneelstuk Wie weet overleeft de begeerte mij. 'Madame Emmanuelle is ongenaakbaar zichzelf', schrijft de Volkskrant.


Mede om de rekeningen te kunnen voldoen, besluit Kristel haar leven op schrift te laten stellen door een Franse biograaf. Nog één keer loopt de wereldpers voor haar uit, in 2006. De memoires, getiteld Nue (naakt), worden gekoppeld aan een promotietournee. De internationale kranten berichten over de gevallen seksgodin van de jaren zeventig. Ooit een ster, thans levend op een krappe 40 vierkante meter in een huurwoning, waar ze de dag doorbrengt met het schilderen van vrouwengezichten en bloemen. Kristel blijkt woedend over bepaalde passages in de bestseller. Deels haar eigen schuld, geeft ze toe, want ze sprak in de met drank overgoten gesprekken met haar biograaf weer eens te vrijuit. Speciaal voor Nederland verschijnt een gekuiste versie.


De in diezelfde periode opgenomen documentaire Sylvia Kristel: Nu (2007, Michiel van Erp) toont een wankele, met de gevolgen van kanker worstelende Kristel. Na al die jaren in de schijnwerpers neemt ze angstremmers in, voorafgaand aan een lullig vraaggesprekje in een Frans praatprogramma, waar men ook nog de draak met haar steekt: of de rotanstoel van de klassiek geworden Emmanuelle-filmposter, waarin ze halfnaakt zit, inmiddels met wieltjes wordt gebruikt? Toch is ze ongebroken en verre van bitter: haar leven, haar keuzen, haar pech, haar succes.


Over waarmee zij zich nu precies onderscheidde, verschillen de meningen. Vaak werd Kristels kenmerkende, wat stijve motoriek genoemd, die opviel op het doek. Zelf begreep ze daar niets van: 'Dat is het enige wat ik altijd probeer te veranderen.' Schrijver en Volkskrant-columnist Martin Bril, die haar in een van zijn columns eerde, zocht 'het geheim van Kristel' in haar ogen. 'Die fletse, bijna kleurloze kijkers die zo volkomen vanzelfsprekend van niets levends getuigden. Van die ogen die het leven voorbij zijn. Enfin.'


Just Jaeckin, regisseur van Emmanuelle 'Franse actrices vonden de rol te gewaagd. Toen ben ik gaan zoeken in Nederland. Ik dacht eigenlijk aan een actrice met euraziatische trekken, maar toevallig kwam Sylvia voorbij op het castingbureau. Ze was zo mooi, zo naïef, zo seksueel ook, ze had een enorme aantrekkingskracht. Nadat ze het boek Emmanuelle had gelezen, was ze niet direct overtuigd dat deze rol geschikt voor haar was. Evenmin als ik begreep ze meteen wat de grote kracht was van het boek. Haar toenmalige Belgische vriend, hoe heet hij ook alweer, Hugo Claus, haalde haar over deze rol te nemen. Dit is modern, zei hij, dit moet je doen. Zelfs in de moeilijkste scenes, de erotische, bleef ze puur. We hadden nooit durven denken dat deze film zo'n succes zou worden. Dat is voor een groot deel te danken aan Sylvia.'


Frans Weisz, regisseur 'Voordat ik begin jaren zeventig Naakt over de schutting ging maken, belde ze op: 'Ik heb net een interview gegeven waarin ik heb gezegd dat ik een hoofdrol in uw nieuwe film ga spelen.' Ik had nog nooit van haar gehoord. Maar nu komt het: ze zei er achteraan: 'Het is daarom misschien goed als we elkaar binnenkort ontmoeten.' We spraken af en binnen tien minuten had ze een rol. Zo was ze eerder ook bij Pim de la Parra binnengekomen. Ze had iets waardoor de camera blind voor haar ging. Sylvia was misschien niet dé actrice, ze had wel dé persoonlijkheid. Na Emmanuelle werd ze door interviewers vaak oh-la-la-achtig benaderd, als een dom vrouwtje. Maar ze wist het gesprek altijd meteen zodanig om te buigen dat de interviewer zelf dom leek.'


Willeke van Ammelrooy, actrice, speelde met Kristel in onder meer Lijmen/Het Been: 'Haar eerste films kwamen uit in een tijd van vrouwenbevrijding ja, maar daar hebben Sylvia en ik het eigenlijk nooit over gehad. Als actrice zaten we al aan de goede kant van die lijn, we moesten toch al voor onszelf opkomen. We konden goed met elkaar overweg, wat misschien kwam doordat we zulke tegenpolen waren. Ik leef fiftyfifty met een man en heb daar bewust voor gekozen. Sylvia balanceerde vaak op een dun koordje en viel er soms af, ook wat mannen betreft. Ze liet de dingen weleens gebeuren. Ik was blij dat ze in haar latere leven weer een vriend had, maar die is een paar jaar geleden ook alweer overleden. Je kunt ook géén geluk hebben in het leven.'


Michiel van Erp maakte in 2007 de documentaire Sylvia Kristel: Nu, 2007: 'Ze wilde graag als een ster worden gefilmd, maar ik wilde een film maken over haar leven na het ster-zijn. Dat was weleens wat moeilijk. Maar ze wás ook een ster, al woonde ze heel klein boven een Amsterdams café en had ze geen geld; dat vond ik het mooie aan haar. Ze heeft het nooit een probleem gevonden dat het Emmanuelle-imago haar bleef aankleven. Met Emmanuelle heeft ze haar grote roem verworven en vergis je niet: ze was over de hele wereld beroemd, ook in haar latere leven nog. Ze was er trots op. Nee, Sylvia heeft nooit verbitterd omgekeken, hoogstens op de mannen die haar bedrogen, maar niet op haar carrière.'


Cees Nooteboom, schrijver 'Wat veel mensen niet weten is dat je vreselijk met haar kon lachen. Ik zat eens met Hugo Claus en Sylvia te eten in het Parijse restaurant Maxime, een beetje deftig. Ze was op het hoogtepunt van haar roem, en er maakte zich altijd een merkwaardig soort belustheid meester van de obers als ze haar zagen. Toen de maître d'hotel vroeg wat ze wilde eten, zei ze: 'Je veux quelque chose déjà coupé.' Maakt niet uit wat het is, als het alvast maar is gesneden. Een heel rare bestelling, zeker in zo'n gelegenheid. Ik zie nóg het verbijsterde gezicht van die ober. Sylvia was niet alleen een aardig mens, ze had een heel groot gevoel voor humor.'


Kwaliteitsporno voor hem en haar


De tekst op de originele filmposter zinspeelt op een liberale doorbraak: 'een film die u níet slecht laat voelen over een aangenaam gevoel'


De tijd was simpelweg rijp voor Emmanuelle. Dat je met seksfilms behalve geld ook enige erkenning kon verdienen als filmmaker was al bewezen met Deep Throat (1972), destijds als 'porno chic' omschreven. Maar dat was harde seks, met penetratie - en dus ongeschikt voor in de reguliere bioscoop.


Wat er nog ontbrak: kwaliteitssoftporno, waar man én vrouw naar toe kon, met opgeheven hoofd. De erotische memoires van de diplomatenvrouw Emmanuelle Arsan (pseudoniem van de Frans-Aziatische schrijfster Marayat Rollet-Andriane) werden in de jaren zestig onder de toonbank verkocht, een sensatie in Frankrijk. Voor de verfilming werd gerenommeerd acteur Alain Cuny (o.a. La Dolce Vita) gestrikt, die Emmanuelle in de film onderwerpt, of 'seksueel vrijmaakt'. Met de keuze voor Kristel was de schrijfster van het boek het totaal oneens: niet wulps genoeg.


Emmanuelle illustreerde naast een vrijere seksuele moraal ook een nieuwe vorm van hedonisme. De droom van een jetsetbestaan: dure auto's, tropische oorden, seks in vliegtuigen. En alles even stijlvol gefilmd in softfocus, zodat zelfs een verkrachting van Emmanuelle nog tamelijk kuis oogt.


De bioscoopversie werd niettemin verboden op bevel van de Franse president Pompidou, maar opvolger Giscard d'Estaing zette een jaar later al een streep door de censuur, waarna regisseur Just Jaeckin een wereldhit op zak had. Gemaakt voor 500 duizend dollar bracht de film zo'n 100 miljoen op - destijds een ongekend bedrag (met alle vervolgdelen en dvd-uitgaven raamt men de opbrengst inmiddels op 650 miljoen). Het is een van de succesvolste Franse films ooit, en het triomphe-theater aan de Champs-Élysées zou Emmanuelle elf jaar lang onafgebroken in roulatie houden. Italië begon een eigen reeks: Black Emanuelle (een M minder, voor de rechten), eveneens met een Nederlandse (Laura Gemser) in de hoofdrol. Onder de fans van de Emmanuelle-cyclus wordt het tweede deel - Joys of a Woman - vaak als de beste geacht, waarin het door Kristel gespeelde meisje zich nu eens meer als roofdier dan prooi opstelt.


Het uitmelken van het succes werd voortvarend aangepakt, wat wonderlijke titels opleverde als Emanuelle and the Lost Cannibals (1977 - de Italiaanse cyclus) en de sf-variant Emmanuelle in Space (1994 - de officiële).


Franse kranten over Kristel

'Sylvia Kristel was lange tijd meer dan een actrice. Ze was een icoon bij wie niemand zich er om bekommerde of ze nu wel of niet kon acteren terwijl ze u aanstaarde, een snoer parels om de hals en gezeten op een rieten stoel'. Dat schrijft Le Mondebij het overlijden van de in Frankrijk geliefde Sylvia Kristel. De krant ziet hierin de verbeelding van een onstuitbare ontwikkeling in de Franse samenleving en in de cinema.

'Of ze een werkelijk groot actrice had kunnen worden, we zullen het nooit weten', aldus le Nouvel Observateur. Ze heeft zich niet kunnen bewijzen in het soort films dat Maria Schneider, Brigitte Bardot of Marilyn Monroe kreeg. 'Ze had het boegbeeld van het vrije feminisme kunnen worden, maar in Emmanuelle wordt geen taboe doorbroken, geen verbod overtreden. De film is te glad.'

Libération verhult niet dat op die eerste Emmanuelle een rij films volgde die meestal niet om aan te zien waren. 'De voornaam werd een merk, een label waaronder producten van steeds wisselende kwaliteit werden gelanceerd die een mythe creëerden die van meet af aan verwarrend was.'

'Ze heeft nooit die tsunami kunnen bedwingen die van haar een wereldster maakte op haar 22ste', betreurt Le Parisien. 'Daardoor keek ze haar leven lang met ambivalente gevoelens terug op die rol van Emmanuelle.'

Emmanuelle zou dertien jaar onafgebroken draaien in de bioscoop aan de Champs-Élysées in Pari

js.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden