Mladic en Karadzic komen nooit voor tribunaal

Als Mladic en Karadzic terecht zouden staan voor het Joegoslavië-tribunaal, zouden zij de Servische leider Milosevic in grote verlegenheid brengen....

WE KENNEN hun gezicht beter dan dat van veel van onze eigen leiders. De een ziet eruit als een stand-up comedian, met zijn wiebelige hoofd en die rare pluk haar er bovenop. De ander heeft het uiterlijk van een carnivoor, en lijkt op de baas van een worstfabriek die te veel van zijn eigen waren eet.

Radovan Karadzic en Ratko Mladic beheersten de oorlog, en domineerden de afgelopen paar weken wat we de vrede in Bosnië zouden kunnen noemen. De centrale vraag is of met name Karadzic in Den Haag zal terechtstaan voor oorlogsmisdaden, of dat hij de touwtjes in handen zal blijven houden in de Bosnisch-Servische Repubiek die hij zelf heeft gecreëerd.

Naar verluidt hebben de Bosnische Serviërs en de vredestichters in het Westen een compromis gesloten dat hieruit bestaat, dat geen van beide scenario's werkelijkheid zal worden. Als zo'n deal inderdaad is gesloten - hetgeen nog niet van bevoegde zijde is bevestigd -, is dat verre van bevredigend. Maar toch is het in ieder geval beter dan niets.

De toekomst van wat eens Joegoslaviëwas, is nog steeds - net als tijdens de eigenlijke strijd - een punt van geschil tussen enerzijds de machten van buiten die het conflict slechts binnen de perken hebben willen houden, en anderzijds degenen die radicalere stappen ter beëindiging van het conflict voorstonden. Met de uitschakeling van Karadzic - en misschien ook wel van Mladic - zouden beide gediend kunnen worden.

Voor wie graag wil interveniëren, zou de schoonmaak aan de Bosnisch-Servische top kunnen resulteren in een krachtiger optreden zowel binnen Bosnië als tegen de Servische leider Slobodan Milosevic en de Kroatische president Franjo Tudjman. Voor wie alleen de-escalatie wil, zou het vertrek van Karadzic een beperkte ingreep zijn, maar wèl een die door de akkoorden van Dayton wordt gerechtvaardigd.

Het gaat hier om een nogal ingewikkelde kwestie. De regering-Clinton is overspoeld met verzoeken om de arrestatie van Karadzic en Mladic. Intussen heeft Carl Bildt, belast met de niet-militaire internationale activiteiten in Bosnië, geprobeerd Karadzic buiten spel te zetten door de meer gematigde premier van Servisch Bosnië, Rajko Kasagic, te steunen. Die leek stevig in het zadel te zitten in Banja Luka - een heuse stad - terwijl Karadzic wegkwijnde in het naargeestige Pale.

Kasagic ging gretig in op de avances van Bildt (aangelokt door internationale hulp), en wilde meewerken aan de repatriëring van vluchtelingen. Als alles volgens plan was verlopen, zou het bezoek dat de Britse premier John Major onlangs heeft gebracht aan de in Banja Luka gelegerde Britse troepen deel hebben kunnen uitmaken van een echte 'push Kasagic campagne'.

Het mocht niet zo zijn. Karadzic deed Kasagic een aanbod dat hij niet kon weigeren, en verving hem door een van zijn maatjes.

Bildt was boos. Richard Holbrooke, de architect van 'Dayton', was zowel woedend als tendentieus in zijn uitspraken. 'Als Karadzic dit zomaar kan doen, dan zal dit leiden tot splitsing van het land', zo zei hij, daarbij zijn eigen rol in het gebeuren vergetend.

Richard Goldstone, de openbare aanklager van het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag, stelt dat de arrestatie van Karadzic en Mladic niet alleen in het belang van het recht maar ook in het belang van de vrede zou zijn.

Milosevic zou de Amerikanen hebben beloofd dat Karadzic het veld zal ruimen. En daarin voorzag de deal van Bildt ook. Maar Bildt wilde ook Kasagic als premier, en daarmee heeft hij kennelijk te veel gevraagd. Niettemin is het Amerikaanse scenario nog steeds van kracht, en zullen Karadzic cs - wellicht na enige omtrekkende bewegingen te hebben gemaakt - hun posities ontruimen.

Maar daarmee zijn ze niet gearresteerd. En hoe zou Milosevic daar ook mee hebben kunnen instemmen? Vanuit de coulissen kunnen Karadzic en Mladic de Servische leider niet beschadigen, terwijl zij hem als beklaagden voor het Joegoslavië-tribunaal in grote verlegenheid kunnen brengen door mededeelzaam te zijn over zijn betrokkenheid bij de Balkan-crisis. Bovendien beschikt Milosevic over een sterke onderhandelingspositie op het internationale toneel, zolang hij invloed kan uitoefenen op Karadzic cs. En daarvan is geen sprake meer als ze in Den Haag zitten.

DAT LEGT de tegenstrijdigheid bloot van het westerse beleid inzake Joegoslavië. Aan de ene kant wordtgebruik gemaakt van de bestaande regimes in Servië en Kroatië, die dan ook worden getolereerd. Aan de andere kant streeft het Westen een rechtvaardige oplossing van het conflict na. Dit staat op gespannen voet met de bedreven 'Realpolitik'.

Tudjman leverde het militaire instrumentarium om een eind te maken aan de Servische terreur in Bosnië. Milosevic heeft zichzelf op briljante wijze overeind weten te houden door het Bosnisch-Servische regime in het gareel te brengen. Het Dayton-akkoord was gebaseerd op Kroatische militaire kracht en Servische diplomatieke samenwerking.

'Dayton' schiet bovendien als handhavingsinstrument te kort. De militaire en niet-militaire structuren zijn onvoldoende met elkaar geïntegreerd, en leveren een zwak geheel op. Carl Bildt, de 'civiele baas', heeft beperkte macht en middelen, en moet zijn doelen zien te bereiken door economische steun aan te bieden danwel in te trekken. Van dit beperkte arsenaal maakt hij overigens zeer actief - en met enig succes - gebruik.

De Amerikaanse militairen daarentegen, stellen zich heel behoedzaam op. Hun eerste zorg lijkt het minimaliseren van het aantal gewonden in de eigen gelederen (de zogenoemde 'Powell-doctrine': breng de jongens veilig terug). Het Amerikaanse optreden in voormalig Joegoslavië is geënt op dat in Noord-Irak, na afloop van de Golfoorlog in 1991. Die operatie bestond uit een korte militaire bezetting van de Koerdische territoria in Irak die de lokale autoriteiten in staat moest stellen de wederopbouw ter hand te nemen. Het doel van de expeditie was dus nadrukkelijk níet het entameren van politieke veranderingen.

De terughoudendheid van het leger staat minder op gespannen voet met de meer activistische houding van de Amerikaanse regering dan op het eerste oog lijkt. Dat er geen troepen worden ingezet om de boeven van Pale aan te houden, is niet zozeer het gevolg van het streven Amerikaanse levens te sparen, maar houdt ook verband met een andere overweging: door Milosevic 'binnen boord' te houden, kan in Bosnië wellicht meer worden bereikt dan door actievere inzet van militairen.

De hoop bij het Dayton-akkoord was dat er, ondanks alle compromissen die moesten worden gesloten met geboefte, processen in gang gezet konden worden waarmee de macht van dat geboefte kon worden uitgehold.

Er zijn ook wel degelijk gunstige ontwikkelingen gaande in voormalig Joegoslavië. Franjo Tudjman is door zijn eigen Constitutionele Hof op de vingers getikt omdat hij heeft geweigerd de hem onwelgevallige uitslag van de verkiezingen voor het burgemeesterschap van Zagreb te erkennen. Grote aantallen Serviërs die tijdens het Kroatische offensief de Krajina waren ontvlucht, hebben de gewijzigde verhoudingen in deze landstreek erkend, en zijn naar huis teruggekeerd. Haris Siladjdzics multi-etnische Bosnië Partij doet het beter bij de bevolking dan verwacht. De handel tussen de zones bloeit weer enigszins op.

Maar zolang de algehele strategie in Washington en in de Europese hoofdsteden niet is gericht op wezenlijke verandering in heel voormalig Joegoslavië, zowel in Servië en Kroatië als in Bosnië, kunnen deze positieve ontwikkelingen niet consequent worden ondersteund.

De auteur is columnist van The Guardian

Vertaling José van Zuijlen

The Guardian/de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden