Mitteleuropa heeft de wil tot cultureel overleven die West-Europa heeft verloren

'In 'Mitteleuropa' broeit het na de overwinning van de Oostenrijkse politicus Sebastian Kurz.' Beeld reuters

Duitsland dobbert stuurloos in Europa, maar in 'Mitteleuropa' broeit het na de overwinning van de Oostenrijkse politicus Sebastian Kurz (31). 'Mitteleuropa' is van oorsprong een cultureel begrip binnen de grenzen van het vroegere Habsburgse Keizerrijk. Die term herrijst nu als landencoalitie die zich keert tegen het Europese immigratiebeleid, van Duitse makelij.

De Hongaarse premier Viktor Orbán kan men afdoen als 'potentaat aan de Donau'. Maar Kurz niet. De Tsjechische Republiek en Slowakije zijn blij met hem. Het altijd opstandige Polen ook. Spoedig spreekt een Oostenrijkse premier in Brussel mede namens 'Mitteleuropa'

Oorzaak van deze coalitie was de mensenstroom naar Duitsland in 2015. De Slowaakse politicus Richard Sulik, Europees parlementslid, beschuldigde bondskanselier Merkel ervan 'chaos te verspreiden over Duitsland en Mitteleuropa'. Sulik, die perfect Duits spreekt, trad op in Duitse talkshows en gaf Martin Schulz, toenmalig voorzitter van het Europees Parlement, keiharde uitbranders.

Schulz probeerde Sulik weg te zetten als boerenpummel uit Slowakije. Maar de Slowaak had een snaar geraakt.

Orbán was in Duitsland kop van jut omdat hij hekken liet neerzetten om de mensenstroom te stoppen. Orbán deed wat de Duitsers zelf hadden moeten doen maar waartoe ze mentaal niet in staat waren. In Berlijn heerste morele verontwaardiging, behalve bij de Beierse CSU die in Orbán een beschermengel zag.

Polen keerde zich fel tegen een verplicht quotum voor asielzoekers. De Slowaakse (socialistische) premier Robert Fico stelde: 'De islam verdient geen plaats in Europa.' Hij werd door Europese socialisten op het matje geroepen. Andrej Babis, winnaar van recente verkiezingen in de Tsjechische Republiek, is fel tegenstander van het Europese immigratiebeleid. Hij wil Slovenen en Kroaten bij de coalitie halen.

Neem de kaart van Europa en men ziet de contouren van het Habsburgse Rijk. De zege van Kurz is de kers op de taart. In Brussel meldt zich niet een bende fruitboeren uit het Oosten, maar de stem van 'Mitteleuropa'. Een stem die ook veel West-Europeanen zal aanspreken.

Lange tijd leek de term 'Mitteleuropa' dood en begraven. Het Habsburgse Keizerrijk stond voor 'Vielfalt' van volkeren, talen en culturen met schrijvers zoals Franz Kafka en een Wenen met weemoed. Stefan Zweig beschreef in zijn Die Welt von Gestern het vertrek van Karl I, de laatste Oostenrijkse keizer, aan de grens tussen Oostenrijk en Zwitserland. De laatste erfgenaam leek Otto von Habsburg, de laatste kroonprins van de dubbelmonarchie en Europees parlementslid. Voor de Beierse CSU.

Toen Tsjechen, Slowaken, Polen en Hongaren in 2004 EU-leden werden, was er vooral onderlinge wrijving. De Visegrad-coalitie die deze nieuwe lidstaten moest binden, was zwak. Maar 2015 bracht de ommekeer. De dreiging van massale niet-westerse immigratie deed de oude gemeenschappelijke cultuur herleven. 'Mitteleuropa' keert terug als politiek begrip.

Belangrijk wordt de relatie van Mitteleuropa tot Berlijn en Brussel. Zowel de partij van Kurz als die van Orbán zijn lid van de fractie van Europese christendemocraten (EVP). Net als de CDU van Merkel. Voor Duitsland wordt het moeilijker landen uit Midden-Europa te kapittelen omdat ze niet doen wat de EU eist. Het quotaplan voor de verplichte verdeling van asielzoekers is praktisch dood. Tegelijkertijd blijft de EU gewoon doorgaan met het 'ophalen van migranten' uit Afrika, om hen te verspreiden over Europa.

Mitteleuropa heeft de wil tot cultureel overleven die West-Europa heeft verloren. West-Europa relativeert zijn cultuur. Mitteleuropa verabsoluteert.

West-Europa kent zijn geschiedenis niet meer: in Midden-Europa ligt het 'Beleg van Wenen' (1683) nog vers in het geheugen. Kiezers in West-Europa rebelleren bij de stembus tegen overmatige immigratie; Midden-Europa oogst brede publieke steun voor het strenge migratiebeleid. Zelfs de Hongaarse schrijver György Konrad prijst daarom Orbán.

Duitsland, ankerland van Europa, is dolend na de kater van de Bondsdagverkiezingen. Duitsers kunnen slecht tegen 'onzekerheid'. De Duitse politieke elite mist elk cultureel zelfvertrouwen.

Maar Oost-Duitsland denkt over immigratie zoals Midden-Europa, Beieren incluis. 'Mitteleuropa' trekt een nieuwe breuklijn door Europa. Een stem die luider klinkt, naarmate Berlijn aan gezag verliest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.