ReportageRamadan begint

‘Misschien wordt de ramadan dit jaar juist intenser, want er is meer ruimte voor reflectie’

Op het Moskeeplein in Utrecht staat de Ulu Camii Moskee. Normaal komen er honderden moslims bijeen voor gebed, nu is het door de coronacrisis stil. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Eén avond tijdens de ramadan is het gehele Moskeeplein in Utrecht gevuld met lange, gedekte tafels. Daaraan nuttigen soms wel tegen de duizend buurtbewoners, moskeegangers en andere genodigden – moslims en niet-moslims – gezamenlijk de iftarmaaltijd. Maar niet dit jaar. De heilige vastenmaand die voor veel moslims begint op donderdagavond 23 april is door de coronacrisis anders dan anders.

Niet alleen de grootschalige, gezamenlijke avondmaaltijden om het vasten te breken zijn afgelast. Ook het bidden ’s avonds in de moskee is geschrapt, terwijl de gebedshuizen dan normaliter uitpuilen.

Een flinke domper voor moslims, erkent ook het kabinet. Zowel premier Rutte als minister Grapperhaus van Justitie en Veiligheid lieten afgelopen dagen weten met hen mee te voelen. Maar er zit niks anders op – om het coronavirus in te dammen moet ook de ramadan verlopen volgens de regels van de anderhalve meter samenleving. Rutte: ‘Hoe moeilijk het ook is, houd je ook tijdens ramadan aan de voorschriften. We moeten dit echt samen doen.’ Grapperhaus adviseerde om vooral ‘digitale bijeenkomsten’ te houden – dit werkte ook voor het joodse Pesach en het christelijke Pasen.

Moskee online 

In navolging hiervan heeft de Utrechtse ULU-moskee een Youtube-kanaal geopend waarop de gelovigen op gezette tijden onlinediensten kunnen volgen, vertelt moskeevoorzitter Yucel Aydemir. Veel moskeeën zijn al online gegaan. Maar de digitaal uitgezonden gebeden zullen het gemis aan het sociale contact niet kunnen vervangen tijdens de ramadan, vreest Aydemir. ‘Bizar dat je elkaar dit jaar niet kunt ontmoeten tijdens deze maand, die veel moslims zeer intens beleven.’

Aydemir vertelt dat de angst voor corona er goed inzit bij de Turkse gemeenschap in Utrecht. ‘Er zijn al meerdere ouderen overleden. Als wij van de moskee aanbellen bij ouderen om hen een hart onder de riem te steken, doen sommigen de deur niet eens open, zelfs als wij duidelijk maken dat wij op gepaste afstand blijven.’

‘Het zal niet gemakkelijk zijn, een ramadan zonder de mogelijkheid om samen te komen’, denkt ook geestelijk verzorger Khadija Sayfaoui. Voor een aantal moskeeën spreekt zij op hun verzoek een lezing in die online gaat tijdens de vastenmaand. ‘Die gaat over bezinning en geduld, en hoe je elkaar nu toch kunt helpen. Om zo toch dichter bij de Schepper te komen, in deze tijden van beproeving.’

De ramadan is, behalve een maand van bezinning voor moslims, ook de periode waarin jong en oud elkaar ontmoeten in de moskee. Sommige gebedshuizen zetten dan zelfs partytenten op naast het gebouw om de extra aanloop onderdak te bieden. ‘Het zijn normaliter de drukste dagen in de moskee’, vertelt Sayfaoui. ‘Van de eerste tot de laatste dag van de ramadan gaan de gelovigen ’s avonds naar de imam luisteren als hij in gebed gaat.’

Verbondenheid

Behalve voor de verdieping in het geloof komen de bezoekers ook voor het gevoel van verbondenheid. ‘Je ziet dan kennissen die je lang niet hebt gezien, mensen die het te druk hebben om het hele jaar door naar de moskee te komen’, vertelt Sayfaoui. ‘Dat geeft een gevoel van samenhorigheid. We kijken dan ook extra om naar elkaar. Dat gaan we nu missen, hoewel er gelukkig ook allerlei initiatieven zijn opgezet om de kwetsbaren te helpen.’

In de afgelopen jaren, toen de ramadan viel in de lange lente- en zomerdagen, was de vastenmaand ook traditiegetrouw de periode waarin jongeren na het late avondgebed op straat bijkletsen of een balletje trapten op het voetbalveld. Nu er echter een samenscholingsverbod geldt, hebben twintig Amsterdamse moskeeën het initiatief tot wijkteams genomen. Die zullen op straat eventuele groepjes mensen aanspreken en adviseren om terug naar huis te gaan.  Ook in Den Haag hebben moskeeën  met dat doel wijkteams opgetuigd. 

Het gemis aan sociale interactie tijdens deze vastenmaand zal vooral de ouderen extra hard treffen. ‘Opa’s en oma’s komen dan vaker langs en krijgen ook vaker bezoek van hun kinderen. Nu zal de ramadan vooral in de kleine kring van het gezin worden beleefd’, vertelt geestelijk verzorger Khadija Sayfaoui. In haar werk als hulpverlener voor de stichting Al Amal hoort Sayfaoui van veel ouderen dat die zich in deze periode eenzaam voelen. ‘Sommigen vertellen me dat zij bang zijn om alleen te overlijden. En zij vrezen dat het vanwege de geldende coronamaatregelen dan niet zal lukken om hun lichaam naar Marokko te brengen, wat zij graag zouden willen.’

Bidden voor zieken

Najat Mataich, geestelijk verzorger in opleiding en eveneens hulpverlener bij Al Amal, hoort ook over die angst. En over eenzaamheid, waarmee, hoort zij, niet alleen ouderen, maar ook steeds meer jongeren kampen in deze periode van sociale onthouding.

‘We kunnen nu alleen bidden voor de zieken’, zegt Mataich. ‘We kunnen niet bij de families langs. Juist door dit extra lijden nu is deze ramadan extra belangrijk. Ramadan betekent: met elkaar bidden en samen zijn, broederschap ervaren. Maar juist dat met elkaar zijn kan dit jaar niet.’

Tijdens de ramadan wordt in de moskeeën behalve gebeden, ook uit de Koran gereciteerd. ‘Dat stimuleert gelovigen in die periode om extra veel te lezen in het heilige boek’, zegt Mataich. ‘Nu zullen ze die motivatie uit zichzelf moeten halen.’ Want naast het gemeenschappelijke element is de ramadan ook een maand van bezinning en reflectie, legt Mataich uit. ‘Je zuivert jezelf, je staat stil bij je eigen daden. Je reflecteert op wat je dit jaar hebt gedaan.’

Vanwege de beperkingen zal er dit jaar meer ruimte zijn voor die reflectie, verwacht Mataich. ‘Hopelijk putten mensen daar kracht uit. En wellicht wordt deze ramadan onder omstandigheden die we nog nooit hebben meegemaakt, juist wel intenser, omdat we elkaar moeten bijstaan in deze moeilijke tijd.’

Op fora over het geloof vragen sommigen zich ondertussen af of het wel verstandig is te vasten in een periode dat mensen hun immuunsysteem zo veel mogelijk willen versterken. ‘Integendeel. Vasten is juist ontzettend goed voor je immuunsysteem’, zegt Mataich op besliste toon. ‘Vasten zal ons juist helpen deze periode van coronadreiging door te komen.’

Over een ding zijn alle geïnterviewden het eens. ‘Ondanks alle beperkingen zal dit een hele mooie vastenmaand worden.’

Ramadan in lockdown kan helpen ‘ware vastengeest te herontdekken’
De islamitische vastenmaand Ramadan, die donderdag begint, is voor moslims bij uitstek een tijd waarin zij hun geloof in gezamenlijkheid beleven. Maar vanwege het coronavirus is het dit jaar allemaal anders.

Wat moeten we dit voorjaar zonder rituelen en ritme?
Zoveel mogelijk binnenblijven terwijl de lente begint. Corona versus nieuw leven. Het is een schrijnende tegenstelling. ‘Alsof de wereld je voor de gek houdt.’

Het blijft behelpen met de nieuwe rituelen bij geboorte, huwelijk en dood
Dood en geboorte trekken zich niets aan van de nieuwe sociale omgangsvormen. We passen de rituelen die dergelijke grote gebeurtenissen in het leven markeren zo goed en zo kwaad als het gaat aan.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden