Misschien is Tony Blair toch de beste man voor een Europees plan-B

Hoe vertel je een onaangename waarheid zonder dat ze onaangenaam klinkt?..

Nicolas Sarkozy, de grote rivaal van president Jacques Chirac in het regeringskamp, vond er een ingenieuze oplossing voor toen hij zijn reactie gaf op het Franse nee tegen de Europese Grondwet. Frankrijk 'moet aan zijn sociale model de realiteit verlenen die het heeft verloren', zei hij.

De uitspraak weerspiegelt het duivelse dilemma waarvoor de Franse regering, en in zekere zin heel Europa, staat. Om uit de economische malaise te komen is een kloek saneringsbeleid geboden. Maar het Franse referendum heeft eens te meer laten zien dat de animo daarvoor zeer gering is en dat de Fransen innig gehecht zijn aan hun eigen maatschappijmodel, compleet met alle sociale verworvenheden. De Europese Grondwet werd door tegenstanders afgeschilderd als een nauwelijks verholen poging om het 'ultraliberalisme' aan Frankrijk op te dringen. Het Elysée betoogde dat de Grondwet juist een probaat middel was om datzelfde ultraliberalisme, waaraan niet zelden het adjectief 'angelsaksisch' werd toegevoegd, op afstand te houden.

In het Nederlandse debat kwam het Angelsaksische spook minder vaak voorbij, maar ook hier was er geen gebrek aan ongerijmdheden. Mensen die de bemoeizucht van Brussel laakten en pleitten voor strikte eerbiediging van de nationale soevereiniteit, schrokken er niet voor terug om twee ademtochten later te klagen dat de Grondwet het stierenvechten in Spanje niet verbiedt.

Het Frans-Nederlandse nee komt als een schok voor de Europese leiders, maar biedt ook nieuwe kansen, zo werd afgelopen dagen door sommigen betoogd. Columnist H. J.

Schoo voerde in de Volkskrant zelfs 'de wijsheid van de massa' ten tonele. Een vrome gedachte, maar spoort ze met de realiteit?

Er doen zich minstens twee grote problemen voor. Het eerste is dat er wel één globale conclusie uit het Frans-Nederlandse nee kan worden getrokken (afkeer van een bemoeizuchtig Europa, dat tegelijk te ver van de burgers af staat), maar dat de twee referenda verder een tombola van eisen, bedenkingen en onlustgevoelens hebben opgeleverd. Politiek gezien is daar nauwelijks een mouw aan te passen.

Zelfs tussen Frankrijk en Nederland, die nu zo broederlijk in hetzelfde schuitje lijken te zitten, dringen de verschillen zich op. De regering van de nieuwe Franse premier Dominique de Villepin heeft als eerste taak de hoge werkloosheid aan te pakken. Als daarbij het heil vooral wordt gezocht in banenplannen en publieke investeringen, en dus de druk op de begroting zal toenemen, zal het toch al uitgeholde Stabiliteitspact nog verder op de tocht komen te staan. Maar dat zal tevens de euroscepsis aanwakkeren in Nederland, dat vorig jaar met lede ogen moest aanzien hoe Duitsland en Frankrijk de plechtige afspraken in het pact naar zich neerlegden toen die niet meer strookten met hun directe politieke belangen.

Probleem nummer twee: de Europese Unie staat nu op de rand van een heuse crisis, die diep kan ingrijpen (ook economisch), en om daaraan het hoofd te bieden is krachtig leiderschap met lenigheid van geest gewenst. Maar dat is niet op afroep beschikbaar. Het eerste noodzakelijke stutwerk moet toch worden verricht door degenen die zijn geworteld in het dichtgeslibde Europa dat bij de Franse en Nederlandse kiezers zoveel weerstand heeft opgeroepen. Zoals daar zijn: voorzitter José Manuel Barroso van de Europese Commissie, die wel een betere presentatie heeft dan zijn voorganger, maar verder nog geen potten heeft kunnen breken; de Luxemburgse premier en fungerend EU-voorzitter Jean-Claude Juncker, die niet lijkt te willen inzien dat de Grondwet in deze vorm reddeloos is; de Duitse bondskanselier Gerhard Schröder, die gepreoccupeerd is met de beoogde vervroegde verkiezingen na het echec van zijn SPD in Noordrijn-Westfalen; en de zwaar aangeslagen Chirac, die zijn nieuwe premier niet recruteerde in kringen die wat verder van hem af staan, maar terugviel op zijn vertrouweling en gecertificeerde ja-stemmer De Villepin, door historicus Timothy Garton Ash in The Guardian meesmuilend betiteld als 'napoleontische poète manqué'.

Is er dan niemand die zonder zware kater zijn diensten kan aanbieden? Onwillekeurig gaat de blik naar de overkant van het Kanaal, naar Tony Blair. Want alle opgelopen schade ten spijt, is hij de enige Europese regeringsleider van formaat die nog onlangs verkiezingen heeft gewonnen. En hij torst geen verleden van overspannen Europese verwachtingen mee .

Groot-Brittannië neemt volgende maand het EU-voorzitterschap over. Dat zou wel eens een gunstig toeval kunnen zijn. Blair kan het Britse referendum over de Grondwet op goede gronden uitstellen en zich wijden aan een bescheiden, maar hervormingsgezind plan-B voor Europa.

Voorwaarde is wel dat hij vooral achter de schermen opereert en zich onthoudt van politieke zedenprekerij. Zoals Garton Ash aanbeveelt: blairism dat aan de man wordt gebracht in un-Blair-like fashion. En in het besef dat een nieuw plan alleen kans maakt met een continentaal label erop. Bijvoorbeeld voorzien van de namen Sarkozy en Angela Merkel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden