Misschien een volksziekte: de onwil om zich in een ander te verplaatsen

Als het digitale woord vlees wordt in het ritueel van rechtspraak.

Platenhoes van Billie Holidays 'Strange Fruit'

Een paar uur voordat Marcel K. voor de Amsterdamse rechtbank moest verschijnen wegens zijn lynchfilmpje met Sylvana Simons, liep ik door zijn woonplaats Kudelstaart, een dorp van negenduizend inwoners aan de Westeinderplassen bij Aalsmeer.

Toen Marcel K. (37) eind vorig jaar 'gewoon zin had om wat te knutselen' heeft hij de woorden 'KKK' en 'lynchen' gegoogeld. Daarna plakte hij digitaal een foto van Sylvana Simons over de gezichten van Thomas Shipp en Abram Smith, zoals zij op 7 augustus 1930 in zwart-wit zijn gefotografeerd in het Amerikaanse stadje Marion, Indiana: opgehangen in een boom, de kleren bebloed en gescheurd. De bekende lynchfoto kortom, waarbij de Joodse leraar Abel Meerpol in 1937 het gedicht Bitter Fruit schreef:

'Southern trees bear strange fruit

Blood on the leaves and blood at the root'

Meerpol zette zijn dichtregels later op muziek en veranderde de titel in 'Strange Fruit', wereldberoemd geworden dankzij zangeres Billie Holiday. Marcel K. zette er op zijn beurt een carnavalslied onder de foto: 'Oh Sylvana, wat ben je toch een zielepiet. Oh Sylvana, waarom pak jij je koffers niet.'

Kudelstaart: Wim Kan woonde hier, de cabaretier die grappen over Turken maakte toen dat nog geen racisme heette. En André van Duin, die een liedje over een verstandelijk beperkt jongetje maakte toen dat nog kon, heeft hier nog steeds een vakantiewoning.

Abel Meerpol schreef het origineel 'Bitter Fruit'.

De mensen die ik op straat aansprak, hadden natuurlijk van Marcel K. gehoord, maar wisten niets over hem. De visboer verwees me naar 'Op de Hoek', het enige café van het dorp. Maar eigenaar Beatle Raadschelders, die toch alles hoort, wist evenmin iets. 'Dat kan kloppen', zou Marcel K. die middag zelf zeggen, toen ik hem vlak voor zijn rechtszaak over mijn tochtje vertelde: 'Ik bemoei me namelijk niet zo met anderen.' Hij droeg een stevige baard boven een vrolijk T-shirt met een afbeelding van Spongebob. Zijn stem klonk permanent verbaasd.

Het Openbaar Ministerie vervolgde woensdag en donderdag tweeëntwintig van veel meer personen die Sylvana Simons tijdens de Zwarte Piet-discussie online hebben beledigd en bedreigd. Dit om iets duidelijk te maken over 'de keerzijde van sociale media', zoals officier van justitie Jacobien Vree-kamp het uitdrukte: 'Je kijkt elkaar niet in de ogen.'

In het ritueel van de rechtszitting werd een onlinewereld die zich daardoor onaanraakbaar waant opeens getransformeerd in vleesgeworden werkelijkheid. Dit tot ontzetting van de verdachten, die de dag tot een deprimerend vertoon maakten van onwil om zich in een ander te verplaatsen. Intussen stroomden via Twitter alweer live nieuwe beledigingen richting Sylvana Simons.

De verdachten stonden dan weer wel ruimschoots stil bij het leed dat hún was aangedaan, met 'al die media' eromheen. Neem Bouke van der K. , die onbedoeld volmaakt de misvatting verwoordde waaraan het OM nu juist een eind wil maken. 'Ik ben ook van mening dat er helemaal geen sprake is van een dáád', zei hij met overmatig zelfvertrouwen: 'Want het is alleen maar geschreven op een elektronisch prikbord!'

In Kudelstaart had ik koffie gedronken met Beatle Raadschelders, die het enige café van het dorp pas twee jaar geleden opende - het vorige was in 1984 afgebrand. Daarvoor werkte Beatle zoals het halve dorp op de bloemenveiling van Aalsmeer, hij liep daar vijftien jaar met een karretje met koffie. In die tijd werkten daar 'wel tachtig nationaliteiten' samen, 'met harde humor ook', en nooit problemen. Maar grappen maakte je wel pas als je iemand kénde, zei hij, harde humor was dus het teken dat je verhouding béter werd. Nu niet meer, want ook de veiling was gedigitaliseerd. Vroeger zaten tien tribunes vol mensen naar de veilingklok te kijken en te kopen, nu is dat nog één tribune, de rest koopt online.

In de rechtszaal zei Marcel K: 'Het kwam niet in me óp dat ze geraakt zou zijn.'

In Kudelstraat kreeg Marcel K. zin om met lynchen te knutselen

'Toen mijn vader geboren werd', antwoordde Sylvana Simons, 'was lynchen een veel gebruikte manier om zwarten monddood te maken.'

En officier van justitie Jacobien Vreekamp las Bitter Fruit nog maar eens voor, zo zacht en afgemeten dat het me de adem benam.

'Here is the fruit for the crows to pluck

For the rain to gather, for the wind to suck'

Marcel K. is volgens de psychiater verminderd toerekeningsvatbaar wegens een 'beperkt vermogen te anticiperen op emoties bij anderen'. Maar het was geen verstandelijke beperking en ook geen autismestoornis.

Wat dan wel? Misschien een nieuwe volksziekte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden