AnalyseBegroting Europese Unie

Mislukte miljardentop drijft regeringsleiders verder uit elkaar

De Hongaarse premier Viktor Orbán spreekt de pers toe tijdens de top over het EU-budget voor 2021-2027.Beeld EPA

Voorzitter van de Europese Raad Charles Michel heeft gegokt en verloren. Hij dacht een akkoord over de begroting te bereiken door alle EU-leiders bij elkaar te brengen. Maar tijdens de speciale budget-top radicaliseerden de standpunten.

‘Pas op uw woorden!’ maande EU-president Charles Michel de regeringsleiders vlak voor hij de mislukte EU-top over een nieuwe meerjarenbegroting vrijdagavond afsloot. Ga elkaar niet verketteren tegenover de pers, dertig uur vrijwel non-stop-topoverleg had al genoeg kapotgemaakt. De hakken van de leiders waren alleen maar dieper het zand ingegaan.

‘De zaak is geradicaliseerd’, concludeert een licht ontgoochelde EU-ambtenaar die de top over het EU-budget voor 2021-2027 van dichtbij meemaakte. Dat de Hongaarse premier Viktor Orbán vrijdagmiddag uit de vergaderzaal wegliep om zich aan de honderden wachtende journalisten – ‘nieuws, nieuws!’ – te presenteren als de echte (lees: gulle) Europeaan, zei genoeg over de impasse waarin het begrotingsdebat was beland. Gewoonlijk ontloopt Orbán de internationale pers uit vrees voor lastige vragen over zijn kneveling van de Hongaarse rechtsstaat.

De speciale EU-top over de meerjarenbegroting was een gok van Michel. Hoewel pas 2,5 maand EU-president, is de Europese vergadertafel genoegzaam bekend bij de voormalige premier van België. Vanuit die positie had hij gezien hoe het begrotingsdebat al bijna twee jaar een gezapige herhaling van zetten was, met noordelijke lidstaten die het EU-budget willen afknijpen en oostelijke en zuidelijke die extra geld zoeken. Tijd om het gaspedaal in te trappen, besloot Michel eind januari toen hij de premier Mark Rutte zijn EU-collega’s voor de speciale budgettop bijeenriep.

Verkeerde kant op

Aan de voorbereiding van Michel heeft het niet gelegen: hij en zijn team spraken alle 27 leiders en hun adviseurs verschillende keren. Desondanks werd het begrotingscompromis (1.095 miljard euro voor de komende 7 jaar) dat hij een week voor de top presenteerde, direct van tafel geveegd. ‘Niet de weg naar overeenstemming’, zei het Nederlandse kabinet. Berlijn, meestal voorzichtig met oordelen, noemde het een stap de verkeerde kant op. Een niet te negeren teken aan de wand.

De verdeeldheid tussen de leiders was donderdagmiddag bij aanvang van de EU-top zo groot, dat Michel zich genoodzaakt zag snel te schorsen. Het was het startschot voor een lange reeks afzonderlijke gesprekken met de leiders. Rutte meldde monter dat hij een biografie over Chopin had meegenomen tegen de verveling.

Volgens betrokkenen was rond middernacht helder dat de top geen enkele kans van slagen had. ‘Iedereen herhaalde simpelweg zijn standpunt, de flexibiliteit was nul.’ Rutte riep op ‘elke tegel om te draaien’ op zoek naar bezuinigingen, zo blijkt uit vertrouwelijke notulen van de bijeenkomst. Een tegenvaller voor Michel was dat bondskanselier Angela Merkel – als grootse financier van de Unie onmisbaar voor een compromis – vooral ‘in de luisterstand stond’, aldus een ambtenaar. Michel ploeterde tot 6 uur ’s ochtends voort, zonder resultaat.

De gezamenlijke vergadering van de leiders die vrijdagochtend om 10 uur zou beginnen, werd vervolgens steeds opnieuw uitgesteld voor verder afzonderlijk overleg. De Finse, Deense en Estse premier verklaarden al snel geen akkoord meer te verwachten.

Crunch time

Rond het middaguur was het ‘crunch time’, zoals een diplomaat het verwoordde. In een ultieme poging de zaak vlot te trekken had Michel de ‘zuinige vier’ bij zich ontboden (Nederland, Oostenrijk, Denemarken, Zweden), samen met Merkel en de Franse president Emmanuel Macron (als mogelijke dealmakers) en voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie, wier ambtenaren als enigen echt begrijpen hoe de EU-begroting in elkaar steekt.

Op verzoek van de leiders kreeg Von der Leyen de opdracht te kijken of er toch niet wat miljarden ‘uit de plooien van het budget’ te kloppen waren. Dit ‘non paper’ lag rond vijf uur ’s middags op tafel, niet veel later lekte het uit: 10 miljard euro minder uitgaven en nominaal behoud van de korting op de EU-betaling voor Nederland, Duitsland en nog drie landen. ‘Een eerste stap, maar niet genoeg’, oordeelde een ‘zuinige’ diplomaat.

Om 7 uur ’s avonds zaten de leiders eindelijk weer gezamenlijk aan tafel. De vergadering duurde nauwelijks twintig minuten. De Portugese premier António Costa nam het woord namens de 17 landen die méér willen: meer geld en meer EU-ambitie. ‘Dit gaat niet vliegen’, zei hij over de Commissie-ideeën, zo blijkt uit de vertrouwelijke notulen. ‘Het heeft geen zin verder te praten, laten we de top beëindigen.’

Rutte sprak namens de ‘zuinige vier’ en noemde de nieuwste ideeën ‘onvoldoende’. Hij zei dat er ‘meer dan genoeg ruimte’ in de begroting zit om te bezuinigen en herhaalde vervolgens de inzet die hij al twee jaar verkondigt. Macron concludeerde dat het Commissieplan de twee kampen alleen maar verder uit elkaar heeft gespeeld. Michel sloot daarop de vergadering met zijn waarschuwing (‘pas op uw woorden’) maar zonder datum voor een nieuwe top.

Rutte noemde na afloop het mislukken van de top ‘geen ramp’. In het verleden hadden de leiders ook twee toppen nodig voor een nieuwe meerjarenbegroting. Problematisch is dat waar destijds tijdens de eerste top de kloof tussen de kampen verkleinde (reden voor Michels gok), die dit keer is verdiept en verbreed.

Voortmodderen

Komende weken zal Michel de leiders opnieuw benaderen met suggesties. Er moet immers een meerjarenbegroting komen, anders kan de EU vanaf 1 januari niets meer uitgeven. En dat willen Noord, Zuid en Oost voorkomen. Let wel: het Europees Parlement dat ook moet instemmen, eist nog meer geld dan de meeste leiders. Een Unie met 27 landen (elk met een veto in dit geval) werkt trage besluitvorming in de hand. Zoals voormalig Europees commissaris Olli Rehn (euro) eind 2013 over de eurocrisis opmerkte in de Volkskrant: ‘De Europese aanpak is helaas de op een na beste. Politieke haalbaarheid in Europa leidt tot voortmodderen. Dat verdient geen schoonheidsprijs maar we moeten het ermee doen.’

Een Europees gevecht om 1.100 miljard euro

De EU-leiders lijken maar niet bij elkaar te kunnen komen. Deze thema’s zetten de onderhandelingen onder grote druk

En hoe is het eigenlijk om verslag te doen van deze top? Correspondent Marc Peeperkorn sleept een enorme multomap vol cijfers met zich mee door Brussel. ‘Er wordt eindeloos gegoocheld met getallen, ik wil echt precies begrijpen hoe het zit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden