Analyse misbruikschandalen katholieke kerk

Misbruikzaken dompelen Vaticaan onder in grootste kerkcrisis sinds Reformatie: aartsbisschop eist aftreden paus Franciscus

Beeld AFP

De reputatie van progressieve paus Franciscus staat op het spel nu de misbruikzaken zich opstapelen. Het is de grootste kerkcrisis sinds de Reformatie. De beschuldiging van een oerconservatieve prelaat dat ook Franciscus zelf meedeed aan toedekken, duidt op een machtsstrijd in het Vaticaan.

Net toen hij op dacht dat de moeilijkste week van zijn pontificaat erop zat, verstuurde aartsbisschop Carlo Maria Viganò zondagavond een brief die een nog veel moeilijker week voor paus Franciscus zal inluiden. In een relaas van elf pagina’s eist Viganò het aftreden van Franciscus, omdat de paus in ten minste één geval een misbruikzaak in de doofpot zou hebben gestopt.

Aartsbisschop Viganò, jarenlang een topdiplomaat voor het Vaticaan, schreef in zijn brief dat hij de paus al in 2013 persoonlijk vertelde over de Amerikaanse kardinaal Theodore McCarrick, die verschillende jonge jongetjes zou hebben verkracht. McCarrick werd echter pas deze zomer ontslagen, waarmee de paus zich volgens Viganò schuldig heeft gemaakt aan ‘een samenzwering van stilte’ die niet veel verschilt van de omerta die bij de maffia heilig is.

Dat betekent dat het moment eindelijk daar is. Voor het eerst wordt ook het pauselijk wit bevlekt door de gigantische beerput die inmiddels de hele kerk in een stinkende nevel heeft gehuld. Tot voor kort stond de Argentijn vooral bekend als paus van de medemenselijkheid; een kerkleider die ten strijde trok tegen de geldverspilling in het Vaticaan, die tijdens zijn eerste dienstreis naar Lampedusa trok alwaar hij bootmigranten een huis aanbood. Een ongekend progressieve paus die tijdens zijn eerste persconferentie over homoseksuelen zei: ‘Wie ben ik om daarover te oordelen?’

Toch zullen al die gebeurtenissen als totaal irrelevant worden afgedaan als Franciscus niet snel een einde maakt aan de stroom derrie die de laatste tijd weer uit de beerput opborrelt. Eerst werd de Australische kardinaal George Pell, de derde man van het Vaticaan, aangeklaagd voor kindermisbruik – nooit stond er een hogere geestelijke terecht. Daarna boden 31 Chileense bisschoppen collectief hun ontslag aan wegens betrokkenheid bij (het toedekken) van seksueel misbruik. Ook dat was een ongekende actie in de kerkgeschiedenis.

Misbruikschandaal

Maar het voorlopige dieptepunt was de openbaring van het grootste Amerikaanse misbruikschandaal tot nu toe waarbij meer dan driehonderd priesters in de staat Pennsylvania – ‘roofdieren’ aldus de openbaar aanklager – gedurende zeventig jaar ten minste duizend minderjarigen misbruikten en verkrachtten.

De cumulatieve imagoschade van die schandalen deed de paus er vorige week toe besluiten diep door het stof te gaan. In aanloop naar zijn bezoek aan Ierland – een land dat ook werd geteisterd door kerkelijke seksschandalen – schreef hij een brief aan alle katholieken wereldwijd waarin hij bezwoer kindermisbruik voortaan uit te bannen. Ook beloofde hij dat zijn instituut nooit meer een misbruikschandaal onder het tapijt zou schuiven.

De toon van dat mea culpa geeft aan hoe serieus de situatie is. Het wereldwijde misbruikschandaal is de grootste crisis van de katholieke kerk sinds de Reformatie. De afhandeling ervan zal uiteindelijk bepalen wat voor kerk Franciscus achterlaat en hoe hijzelf zal worden herinnerd.

Bij zijn aanstelling waren veel gelovigen nog hoopvol. Paus Johannes Paulus II noemde de beschuldigingen nog ‘gewelddadige aanvallen op de eerbiedwaardigheid’ van de kerk en paus Benedictus XVI grossierde vooral in zwijgen en nietsdoen. Franciscus daarentegen beloofde direct bij zijn aanstelling in 2013 een ‘zerotolerancebeleid’ en noemde misbruik ‘de schande van de kerk’.

Niet lang daarna richtte hij bovendien een commissie op om toekomstige seksschandalen te voorkomen en weer later beloofde hij een tribunaal te creëren om zogenoemde doofpotbisschoppen te kunnen bestraffen.

‘Plaag, een open wond’

Daarmee ging paus Franciscus direct veel verder dan zijn voorgangers. Het aloude uitgangspunt binnen de kerk – hoe kunnen we reputatieschade zoveel mogelijk beperken? – lijkt onder hem eindelijk te worden vervangen voor: hoe kunnen we het leed van de slachtoffers verzachten?

Ook dit weekend, tijdens zijn bezoek aan Ierland, noemde de paus het misbruik achtereenvolgens een plaag, een open wond en een weerzinwekkende misdaad. Maar, zo vatte de Ierse premier Leo Varadkar de groeiende scepsis over die excuses samen: ‘Het is tijd dat al deze woorden ook tot daden gaan leiden.’

‘Deze escalerende crisis ondermijnt inmiddels de geloofwaardigheid van de paus op tal van andere kwesties, van abortus tot immigratie’, schreef ook Vaticaanwachter Francis X. Rocca maandag.

Want inderdaad: in de praktijk veranderde er nog helemaal niets. Sterker nog: hoe dieper de paus door zijn knieën gaat, hoe harder de kritiek aanzwelt. Dat is exact de reden waarom de doofpot voorheen zo’n veelgebruikt middel was binnen de muren van Vaticaanstad. Wie een beerput uitbaggert, kan stank verwachten.

Een mogelijke verklaring voor de terughoudendheid van Franciscus is de strijd die sinds zijn aanstelling woedt in Vaticaanstad. Zo behoort Viganò, de aartsbisschop die zondag om het aftreden van Franciscus vroeg, tot de groeiende groep geestelijken die de paus het liefst zo snel mogelijk zien vertrekken. Zij hekelen zijn milde opstelling tegenover homostellen en tweede huwelijken en noemen zijn linkse opvattingen een ‘ketterse interpretatie van de kerkelijke leer’. Het is goed mogelijk, aldus verschillende Vaticaanwatchers, dat tegenstanders Franciscus via het misbruikschandaal zwart willen maken om hem definitief pootje te lichten.

Of de aantijgingen tegen de Argentijn inderdaad onwaar zijn, zal wellicht later blijken. Belangrijker was misschien wel de reactie van Franciscus, de paus die beterschap beloofde en zwoer nooit meer iets onder het tapijt te schuiven: ‘Lees het document zorgvuldig en trek je eigen conclusies’, zei hij tegen een journalist, die hem zondag gericht vroeg naar de brief van Viganò. ‘Ik ga er geen woord over zeggen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.