Reportage

Mirsada ziet haar in Srebrenica geëxecuteerde vader op het toneel: ‘Ik heb papa nu voor het eerst ontmoet’

Het is een bijzondere voorstelling, 25 jaar Srebrenica: Gevaarlijke namen. Helemaal voor het gezin Mustafic, dat het bloedbad in de enclave meemaakte. Daarbij werd vader Rizo door de Serviërs geëxecuteerd. Hun verhaal wordt nu gespeeld door onder anderen dochter Alma.

Van links naar rechts Alma Mustafic, acteur Mike Weerts, moeder Mehida, actrice Karen Sibbing, Damir Mustafic, Dutchbatter Raymond Braat, Mirsada Mustafic, actrice Jolijn Henneman. Beeld Arie Kievit
Van links naar rechts Alma Mustafic, acteur Mike Weerts, moeder Mehida, actrice Karen Sibbing, Damir Mustafic, Dutchbatter Raymond Braat, Mirsada Mustafic, actrice Jolijn Henneman.Beeld Arie Kievit

Damir Mustafic (42) is een dag eerder alvast wezen kijken naar de try-out in Leiden. Zo kan hij in Rotterdam, bij de première van 25 jaar Srebrenica: Gevaarlijke namen, zijn moeder Mehida (65) op zware momenten bijstaan. Voor het eerst in 26 jaar zal ze haar vermoorde man Rizo Mustafic (1959-1995) weer tot leven zien komen, gespeeld door de Nederlandse acteur Mike Weerts (Baantjer, Ferry). Mehida huivert, ze ziet op tegen de herbeleving van alle ellende. Waarom ze dan toch uit Bosnië met haar zoon naar de première is gekomen? ‘Voor mijn kinderen, én omdat de hele wereld dit moet zien’, zegt ze.

Ze kruipen dicht tegen elkaar aan op de achterste rij van de kleine zaal in Theater Zuidplein: Mehida in felrood mantelpak, Damir in zwart en jongste dochter Mirsada (28) in zwart-wit. Die laatste heeft haar vader nooit gekend, ze was nog een baby toen hij bij het bloedbad rond de enclave Srebrenica in handen viel van het Bosnisch-Servische leger. Als elektricien van Dutchbat dacht Rizo zijn gezin in veiligheid te kunnen brengen op de compound in Potocari; hij werd echter geweigerd omdat hij ‘niet het juiste pasje had’.

Dutchbatters stuurden hem naar een fabriek; zijn gezin moest zonder bescherming een deportatiebus in naar Tuzla. Miscommunicatie, zou de rechter een decennium later oordelen, onzorgvuldig handelen van de Nederlandse staat. Onderzoek wees uit hoe Rizo eerst met een schot in zijn knieën en later in zijn hoofd door het Servische leger is geëxecuteerd. De analogie met de recente chaos op het vliegveld in Kabul ligt voor het oprapen, tijdens deze geladen theateravond.

Erkenning

Oudste dochter Alma (40) vroeg regisseurs Boy Jonkergouw en Caroline Leerdam twee jaar geleden deze productie te maken. Nadat ze jarenlang had gestreden om de botresten van dierbaren te vinden – ze verloren ook vele ooms, neven en vrienden met achternamen uit de Zuid-Slavische stambomen van Bosniakken – haalde ze haar gelijk in een juridisch gevecht met de Nederlandse staat. Nu wil ze zich sterk maken voor erkenning van de massamoord bij een groter publiek. ‘Ik wil dat iedereen leert van deze grootste naoorlogse genocide op Europees grondgebied. Achter elk van de 8.372 namen op de marmeren gedenkstenen in Srebrenica schuilt een verhaal. Daarom vertel ik het onze.’

Naast een muzikant en drie professionele acteurs die het gezin in Bosnië vertolken staat Alma in 25 jaar Srebrenica: Gevaarlijke namen ook zelf op het podium, terugblikkend op haar verleden, ‘dat zich niet makkelijk laat parkeren’. Om de waarheid te achterhalen heeft ze Dutchbatter Raymond Braat (45) gevraagd mee te doen. Ook hij speelt zichzelf in de voorstelling, die vanwege corona nu pas op tournee kan. Waar Alma als tiener meemaakte wat het betekent om plots door je beste vriendin, buren en schoonfamilie gehaat, bedreigd en opgejaagd te worden, was Ray ook pas 19 toen hij werd uitgezonden naar Bosnië om ‘aan grensbewaking te doen tussen Serven en een stel Turken’.

Van het buitenland kent de Helmonder tot dan slechts het zonnige Benidorm. In Srebrenica (Bosnisch voor ‘zilverstad’) ziet hij wreedheden die hij nooit meer van zijn harde schijf krijgt gewist. Therapie heeft hem weerhouden van zelfmoord. Door aan deze voorstelling mee te doen wil hij getuigen van wat hij heeft gezien en onderstrepen hoe we kunnen leren van historische fouten.

Lijstjes

‘In Nederland hangen veel dingen af van lijstjes’, zegt Alma cynisch. ‘Ons leven hing af van een naam op een pasje. Hopelijk voelen toeschouwers hoe in zo’n hel iedere dag ertoe doet.’ Haar broer Damir: ‘Wat zeg je, ieder uur, iedere minuut!’

Allemaal hopen ze dat de voorstelling mensen helpt inzien hoe grote slachtpartijen klein beginnen, met demoniseren, het verspreiden van haat en desinformatie. ‘Niet de Serven zijn onze vijand’, zegt Rizo in de voorstelling tegen zijn boze tienerdochter, gespeeld door Jolijn Henneman, ‘de haat is onze tegenstander.’

Alma Mustafic en Raymond Braat in ‘25 jaar Srebrenica: Gevaarlijke namen’. Beeld Arie Kievit
Alma Mustafic en Raymond Braat in ‘25 jaar Srebrenica: Gevaarlijke namen’.Beeld Arie Kievit

De voorstelling maakt in zeven kwartier niet alleen inzichtelijk hoe vijandigheid zich sluw vertakt, maar heeft ook oog voor het bruisende leven in voormalig Joegoslavië en voor Rizo’s optimistische vaderschap. ‘Misschien was hij naïef, maar mijn vader dacht altijd positief’, zegt Damir. ‘Hij hoopte dat met de komst van Unprofor (de VN-vredesmacht, red.) de weg naar vrede werd ingezet. Niet voor niets noemde hij zijn jongste kind Mirsada, dat betekent ‘vrede nu’. Hij hielp iedereen, precies zoals Mike hem speelt.’ Ook het nette overhemd klopt. ‘Hij ging altijd in kostuum naar zijn werk, met in zijn borstzak een fittingsschroevendraaier. Mijn vader kon alles fixen.’

Dat Rizo juist het allerdierbaarste in zijn leven, zijn gezin, niet heeft kunnen ‘fixen’, houdt Damir (zelf vader van een zoontje van 6) tot op de dag van vandaag bezig. ‘Waarom denk je dat ik naar Bosnië ben teruggegaan? Elke week bezoek ik zijn graf om hem te vertellen hoe het met ons gaat, dat we het hebben overleefd.’ De tranen stromen als hij zegt dat de wanhopige omhelzing van het jonge ouderpaar in de voorstelling hem het meest raakte: ‘Toen realiseerde ik me pas hoe ze hun angsten voor ons verborgen hebben proberen te houden.’ In de kleedkamers complimenteert moeder Mehida actrice Karen Sibbing met haar jongere toneelversie: ‘Dobro!’ (Goed!).

Het loopt tegen middernacht als Mirsada zich mengt in het gesprek: ‘Ik heb papa deze avond voor het eerst ontmoet’, fluistert ze. ’Ik was altijd boos op mijn broer en zus, omdat zij over hem konden dromen, ook al waren dat soms nachtmerries. Toen Mike het podium opkwam, dacht ik: wauw, ik zie mijn vader lopen. Nu heb ik eindelijk een levend beeld.’

25 jaar Srebrenica: Gevaarlijke namen

Door Boy Jonkergouw Producties, vredesorganisatie Pax en Het Zuidelijk Toneel.

Tournee t/m 9/12.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden