Minister van Staat: erebaan waarop niemand recht heeft

Waarom oud-premier Ruud Lubbers wel en oud-premier Piet de Jong niet? Waarom oud-premier Wim Kok wel en oud-premier Dries van Agt niet? Waarom is Herman Tjeenk Willink, die nu de formatie moet redden, Minister van Staat terwijl hij nooit minister is geweest? Wat houdt de functie in?

Ministers van Staat Kok en Tjeenk Willink in 1997 Beeld anp

Van al deze vragen is de laatste het gemakkelijkst te beantwoorden. Minister van Staat is een eretitel voor het leven die door de koning, op voordracht van de ministerraad, wordt verleend aan 'personen met uitzonderlijke verdiensten voor het staatkundige leven'. Het hoeft dus niet per se om een oud-minister te gaan, al is dat in de praktijk vaak wel het geval. Maar een oud-Kamervoorzitter of voormalig vicepresident van de Raad van State, zoals Tjeenk Willink, kan ook.

Een Minister van Staat is politiek niet meer actief en op de achtergrond beschikbaar voor advies. De koning kan hem of haar raadplegen over heikele zaken. Nu de koning sinds 2012 niet meer de kabinetsformatie begeleidt, kan kennelijk ook de Kamer - volgens scheidend informateur Edith Schippers naar een idee van haar - een beroep doen op deze eerbiedwaardige troubleshooters.

Een tot de verbeelding sprekend voorbeeld is de bijzondere missie waarmee Max van der Stoel (1924-2011) op pad werd gestuurd. Van der Stoel was na zijn actieve politieke loopbaan, onder meer als oud-minister van Buitenlandse Zaken, in 1991 Minister van Staat geworden. In 2001 werd hij ingeschakeld om Jorge Zorreguieta te overreden niet naar het huwelijk van zijn dochter Máxima met kroonprins Willem-Alexander te komen. De missie slaagde. Beatrix was koningin, Wim Kok was premier - hij zou later zelf Minister van Staat worden.

Zweem van geheimzinnigheid

Er is dus een nauwe link tussen het koningshuis en deze erebaan. Die kan verklaren waarom sommige prominenten de functie mislopen. Jan Peter Balkenende, tussen 2002 en 2010 acht jaar premier, werd geen Minister van Staat. Hij opereerde niet vlekkeloos op cruciale momenten: rondom de val van zijn eerste kabinet tijdens de uitvaart van prins Claus (2002), na de verloving van prins Friso met Mabel Wisse Smit toen zij in opspraak raakte, in de affaire rondom prinses Margarita en haar toenmalige echtgenoot Edwin de Roy van Zuydewijn (beide 2003) en in het gedoe rond de prinselijke vakantievilla in Mozambique (2009).

Of dat ook echt de argumenten zijn, is duister. Misschien is Balkenende nog gewoon te jong en nog te actief in het bestuurlijke leven. Over de benoemingen tot Minister van Staat hangt een zweem van geheimzinnigheid. Het beste voorbeeld is Dries van Agt, ook nooit tot de erebaan geroepen. Zelf noemde hij dat in een interview 'een mysterie'. Hij is er 'teleurgesteld' over. Dat hij verregaand sympathiseert met de Palestijnse zaak kan net zo goed een verklaring zijn als zijn wispelturige karakter.

Toenmalig D66-Kamerlid Gerard Schouw stelde er in 2011 Kamervragen over aan premier Mark Rutte. Die antwoordde: 'Er zijn geen criteria anders dan bijzondere verdiensten die vergelijkbaar zijn met de bijzondere verdiensten van degenen aan wie deze titel eerder is verleend.' Dat was in feite een bevestiging van de willekeur die aan de benoeming tot Minister van Staat ten grondslag ligt.

Zeker is wel dat het gezelschap hoogst exclusief is en bovendien in de laatste jaren snel uitgedund. De zes nog levende Ministers van Staat zijn bijna allemaal op hoge leeftijd. Sommigen kampen met gezondheidsproblemen. Aan het hof maakt men zich daarover kennelijk nog geen zorgen: koning Willem-Alexander moet zijn eerste Minister van Staat nog benoemen.


HUIDIGE MINISTERS VAN STAAT

Herman Tjeenk Willink, Minister van Staat sinds 21 december 2012 (geboren: Amsterdam, 23 januari 1942).

Beeld anp

Hans van den Broek, Minister van Staat sinds 25 februari 2005 (geboren: Parijs, 11 december 1936).

Beeld Joost van den Broek

Jaime Saleh, Minister van Staat sinds oktober 2004 (geboren: Bonaire, 20 april 1941).

De toenmalige president van Suriname Ronald Venetiaan (R) in gesprek met voormalig gouverneur van de Nederlandse Antillen Jaime Saleh op 10 augustus 2001 Beeld epa

Wim Kok, Minister van Staat sinds 11 april 2003 (geboren: Bergambacht, 29 september 1938).

Beeld Koos Breukel

Jos van Kemenade, Minister van Staat sinds 5 april 2002 (geboren: Amsterdam, 6 maart 1937).

Beeld Volkskrant archief

Frits Korthals Altes, Minister van Staat sinds 26 oktober 2001 (geboren: Amsterdam, 15 mei 1931).

Beeld anp

Ruud Lubbers, Minister van Staat sinds 31 januari 1995 (geboren: Rotterdam, 7 mei 1939).

Beeld Arie Kievit

RECENT IN HET AMBT OVERLEDEN

Hans van Mierlo (van 24-10-1998 tot 11-3-2010)

Max van der Stoel
(van 17-5-1991 tot 23-4-2011)

Peter Kooijmans
(van 13-7-2007 tot 13-2-2013)

Els Borst
(van 21-12-2012 tot 8-2-2014)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden