Minister Sander Dekker: 'Alleen in de kroeg, als de rekening komt, ben ik een minister zonder portefeuille'

De minister voor Rechtsbescherming in drie thema's

Rust en stabiliteit. Dat is wat het departement van Justitie volgens Sander Dekker nodig heeft. Toch zal de 'tweede minister' niet stilzitten. 'Rechtspraak moet problemen niet groter maken maar oplossen.'

Sander Dekker: 'Thuis werd gebeden en na het eten uit de Bijbel gelezen. Maar niet in een bedrukte sfeer, mijn ouders lieten me heel vrij in wat ik wilde.' Beeld Aurélie Geurts / de Volkskrant

1. De man

Sander Dekker beantwoordt de vraag met een tegenvraag. De vraag was: 'Is het nog fijn om VVD'er te zijn?' De tegenvraag: 'Wat moet ik doen, in een hoekje gaan zitten huilen?'

De VVD verloor onder het kabinet-Rutte II drie ministers, twee staatssecretarissen, een Kamervoorzitter en de partijvoorzitter. Nu, koud vier maanden bezig, is Rutte III alweer een liberale minister armer en wordt de partij nog altijd achtervolgd door integriteitskwesties.

En dat terwijl zijn partij van alles probeert om misstanden te voorkomen. 'Toen ik mij kandidaat stelde bij de laatste verkiezingen, heb ik voor het eerst op het stadhuis in de rij gestaan voor zo'n Verklaring Omtrent het Gedrag. Bij andere partijen hoeft dat nog niet eens. We hebben integriteitscommissies, gedragscodes, trainingen voor nieuwe leden - wat kun je nog meer doen?'

Natuurlijk zit het hem dwars. 'Het is ongelooflijk balen als er weer ergens een rotte appel uit de mand komt rollen. Met allemaal dingen waarmee je niet geafficheerd wilt worden. Tegelijkertijd: ik weet van mezelf dat ik me netjes gedraag. De enige manier om verder te komen, is laten zien dat het ook anders kan. Laten zien dat heel veel VVD'ers hun werk integer doen, met hart voor de publieke zaak.'

Halbe Zijlstra is een geval apart. 'Zo'n goede collega. Hij zat in de gemeenteraad van Utrecht toen ik raadslid werd in Den Haag. Dat is vijftien jaar geleden. We kwamen elkaar steeds tegen, ook al volgden we een ander pad. Hij had het nu ongelooflijk naar zijn zin, deed het heel goed volgens vriend en vijand, en rijdt dan met 100 kilometer per uur tegen de muur. Door een domme fout, zoals hij ook zelf heeft gezegd. Heel wrang. Dat went nooit.'

Met Eric Wiebes is Dekker de enige bewindsman uit Rutte II die promoveerde naar Rutte III. Van staatssecretaris tot minister. 'Zwaluwstaarten', noemde Mark Rutte dat afgelopen vrijdag in zijn wekelijkse persconferentie. Er vallen mensen af, er komen mensen bij. Opeens is Dekker (43) een senior in de biotoop van de premier. Dat had hij niet gedacht, toen hij in 1998 lid werd van de VVD.

'Ik kom uit een typisch NCRV-gezinnetje', zegt Dekker. 'Ik ben protestants-christelijk opgevoed. Gedoopt. Elke zondag naar de kerk. Thuis werd gebeden en na het eten uit de Bijbel gelezen. Maar niet in een bedrukte sfeer, mijn ouders lieten me juist heel vrij in wat ik wilde en wat ik koos. Als ik een probleem had, vroeg mijn moeder altijd: 'Wat heb je er zelf aan gedaan om het op te lossen?' Een CDA-nest met een liberale snit, zo draai ik voor mijzelf de film terug.'

Het gezin Dekker woonde in de wijk Transvaal in Den Haag, maar verhuisde toen de kinderen waren geboren naar Zoetermeer. 'Eind jaren zeventig, toen dat soort wijken verloederden, zijn mijn ouders met de stroom mee vertrokken uit Den Haag. Ze zeiden: 'Dit is niet de stad waarin wij onze kinderen willen grootbrengen.' Zoetermeer is een heerlijke doorsneestad, met mensen die een gezin stichten en hard werken voor hun centjes. Maar toen ik ging studeren, dacht ik wel: ik moet hier weg.'

Hij deed bestuurskunde in Leiden. 'Ik heb het altijd lekker gevonden mij tegen dingen aan te bemoeien. Op mijn 14de werd ik voorzitter van de leerlingenraad. Tijdens mijn studie zat ik in clubjes en verenigingen. Pas daarna werd ik lid van de JOVD. Maar daar ben ik gillend weggelopen, dat was een veredelde studentenvereniging. Ik zocht iets serieuzers.'

CV Sander Dekker

1975 Geboren 9 februari in Den Haag

1997-1998 Medewerker Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement COT

1999-2006 Onderzoeker en docent politie en justitie, Universiteit Leiden

2003-2006 Lid gemeenteraad, Den Haag

2006-2010 Wethouder onderwijs, jeugd en sport, Den Haag

2010-2012 Wethouder financiën en stadsbeheer, Den Haag

2012-2017 Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

2017 Lid Tweede Kamer (maart-oktober)

2017-heden Minister voor Rechtsbescherming

Is er een bepalende gebeurtenis of persoon geweest in uw politieke ontwikkeling?
'Nee, het is geleidelijk gegaan. Toen ik lid werd van de partij, waren het de nadagen van Frits Bolkestein in de Tweede Kamer. Hij sprak mij erg aan. Ik ben actief geworden in de commissie Justitie van de partij, naast een baan aan de universiteit. Maar voor de lokale politiek ben ik gevraagd. Ik ben er eigenlijk in gerold.'

Hij woont tegenwoordig in 'een leuk gemengd buurtje' in Scheveningen. Ongehuwd samenwonend. 'Mijn vriendin en ik hebben nooit de aandrang gehad een ceremonie op te tuigen. We houden wel van een goed feest, maar er staat niets in de planning. Beetje Joni Mitchell-achtig: we don't need a piece of paper from the city hall.'

2. De politicus

Wat is uw drijfveer in de politiek?
'Ik denk vaak: dingen kunnen beter dan ze nu gaan. Dat ik ontvankelijk was voor de lokale politiek, had een duidelijke reden. Na mijn Leidse tijd woonde ik eerst in het oude centrum hier. Ik speelde in een bandje en als ik 's nachts rond station Holland Spoor liep, zag je de junks en de dealers wegschieten. Wie in die buurt kwam wonen, was binnen een jaar weer vertrokken. Kijk hoe het nu is. Met harder optreden van de politie, cameratoezicht, het niet-neerplanten van een daklozen- en drugsopvang in een winkelstraat kun je veel bereiken. Het centrum van Den Haag is de afgelopen tien, vijftien jaar een stuk leuker geworden.'

Dekker was gemeenteraadslid en wethouder, maar weigerde in 2012 een plaats op de lijst voor de Tweede Kamer. 'Dat werd mij niet in dank afgenomen. We hadden op het stadhuis de grootste bezuinigingsoperatie in decennia. We moesten hard ingrijpen in allerlei subsidies, ambtenaren ontslaan. Ik vond dat ik een vertrek niet kon maken. Een half jaar later waren de begrotingsonderhandelingen klaar en belde Mark. Ik dacht dat ze mij in de partij wel even zat waren, maar hij vroeg me voor het kabinet.'

Vijf jaar lang was Dekker staatssecretaris van Onderwijs en Media in het tweepartijenkabinet met de PvdA.

Is regeren met vier partijen anders dan met twee?
'Ja, natuurlijk. En het gesternte is anders, zij het niet per se beter of slechter.'

Ik zou zeggen: beter. Er is geld.
'Dat is waar, maar dat maakt het nog niet altijd makkelijker. Als je gezamenlijk een dreiging van buiten hebt, dan verbroedert dat.'

'Met zijn vieren moet er meer worden gepraat. Je bent iets meer aan het puzzelen en meer tijd kwijt om iedereen op een lijn te krijgen.' Beeld Aurélie Geurts / de Volkskrant

Die dreiging was het economische spook boven Rutte II?
'Ja, de financiële crisis. En meteen in de eerste weken viel de hele wereld over ons heen vanwege de inkomensafhankelijke zorgpremie. Dan ben je tot elkaar veroordeeld. Met zijn vieren moet er meer worden gepraat. Je bent iets meer aan het puzzelen en meer tijd kwijt om iedereen op een lijn te krijgen.'

Mist u Diederik Samsom al?
'Ik heb niet veel direct met Diederik gedaan, maar ik snap wat u bedoelt. Hij was bereid zijn nek uit te steken, om compromissen te sluiten. Dat is besturen. Al proef ik die bereidheid bij deze vier partijen ook.'

U lijkt uw politieke stijl te hebben aangepast. Van de bravoure-Dekker in het vorige kabinet bent u meer een Stef Blok-achtige politicus geworden.
'Klopt, omdat de opgave een andere is. Bij onderwijs en de publieke omroep was de uitdaging de boel in beweging te brengen. Wat Justitie nodig heeft, is rust en stabiliteit.'

Bent u als minister voor Rechtsbescherming niet een minister van Lege Dozen?
'Nee, absoluut niet. Het ministerie was zo groot geworden, dat in de formatie de vraag kwam of het nog te managen was. Gelukkig is besloten het niet op te breken; op dit departement zat niemand op een nieuwe reorganisatie te wachten. In plaats daarvan is de werklast voor de minister gehalveerd, door er een tweede naast te zetten. Ferd Grapperhaus is de minister van Justitie, want twee ministers van Justitie kan formeel niet.

Een minister zonder portefeuille, zoals het officieel heet, was vroeger vaak een mislukking.
'Dat waren coördinerende ministers zonder departement en zonder geld. Die moesten hun hand ophouden bij collega's. Hier is het duidelijk: Ferd doet de voorkant van de strafrechtketen, politie en Openbaar Ministerie, ik de tweede helft, als de rechter eraan te pas komt. Daarnaast heb ik nog een heel niet-strafrechtelijk deel, dat minder in de publiciteit komt. Op Buitenlandse Zaken, met een aparte minister voor Ontwikkelingssamenwerking, doen ze het al decennia zo.' Lachend: 'Minister zonder portefeuille ben ik alleen als ik met Ferd in de kroeg zit en de rekening komt.'

3. De voornemens

Hoe was het om op zo'n geplaagd ministerie binnen te komen?
'We zijn met Ferd, staatssecretaris Mark Harbers (Asiel en Migratie, red.) en de ambtenaren gaan zitten. Volgens de overlevering was het hier vroeger verkokerd, daar merk ik weinig meer van. De ambtelijke top is de laatste jaren grotendeels vernieuwd. Wel mogen mensen nog meer zelfvertrouwen hebben. En we organiseren tegenspraak. Met intern debat houden we onszelf scherp.'

Tegenspraak? Ik hoor dat u vrij dwingend weet wat u wilt.
'Juist daarom is tegenspraak heel hard nodig. Dat maakt beslissingen beter.'

Een hoofdpijndossier voor Dekker is de sociale advocatuur. Eerder deze maand wees hij in een Kamerdebat de eis af om 127 miljoen euro extra vrij te maken voor gefinancierde rechtsbijstand. 'Ik trof een piepend en krakend stelsel van rechtsbijstand aan, waarin advocaten klagen over onderbetaling. Een goed stelsel is belangrijk voor degenen die dat echt nodig hebben. Maar ik wil eerst zien of het aantal zaken niet omlaag kan. In 60 procent van de gevallen is de overheid een procederende partij. Waarom is dat? Bij echtscheidingen subsidiëren we mensen om het conflict zo lang en zo hoog mogelijk op te drijven - met alle ellende voor kinderen van dien. Ook dat kan denk ik beter.'

De vrees is: procederen wordt iets voor mensen met een dikke portemonnee.
'Ik wil de toegang tot het recht behouden voor wie het echt nodig heeft. Maar ik wil ook dat als van rechtspraak wordt gebruikgemaakt, zij een oplossing is voor dagelijkse problemen van normale mensen. Rechters vertellen mij: ik timmer schuldenzaken af waarbij ik elke keer dezelfde namen en adressen tegenkom. Zullen we dan eens kijken hoe we het probleem kunnen oplossen, in plaats van het door rechtspraak groter te maken? Vandaar ook de buurtrechters uit het regeerakkoord.'

Vandaag stuurt Dekker zijn Meerjarenagenda Slachtofferbeleid naar de Tweede Kamer. De positie van het slachtoffer in het strafproces wordt versterkt.

Belanden we niet geleidelijk in een enorme slachtoffercultus?

'We hebben heel lang te weinig oog gehad voor het slachtoffer. Het strafproces was iets tussen overheid en dader, vanuit het idee: als de dader nou maar wordt veroordeeld, is het slachtoffer daarmee geholpen. Maar dat is niet voldoende. Slachtoffers, zeker van gewelds- of zedenmisdrijven, willen gehoord worden bij de rechter én door de dader. Daarom voer ik voor daders een verschijningsplicht in. Slachtoffers willen ook dat de politie de tijd neemt als ze daar aankloppen. Met de maatregelen die ik nu aankondig, verbeter ik hun positie.'

'Als ik zie hoe Mark in vorm is, sluit ik een kabinet-Rutte IV niet uit.' Beeld Aurélie Geurts / de Volkskrant

Is er ook aandacht voor ex-gedetineerden of is dat geen populair onderwerp? Ik lees in bajeskrant De Bonjo dat de helft van hen zonder begeleiding op straat komt.
'Zeker, om recidive terug te brengen is aandacht voor mensen die uit de gevangenis komen belangrijk. Daar heeft iedereen profijt van. Het een hoeft het ander niet uit te sluiten. Maar dat een gedetineerde de mogelijkheid heeft om 'op cel te blijven' op het moment dat een slachtoffer zijn spreekrecht gebruikt, vind ik gek. Daarom maak ik daar een einde aan.'

Nog even politiek: als de VVD over drie jaar een interne lijsttrekkersverkiezing organiseert, doet u dan mee?
'Die ambitie heb ik op dit moment niet en er is geen vacature. Als ik zie hoe Mark in vorm is, sluit ik een kabinet-Rutte IV niet uit.'


De partijgenoten van Sander Dekker

Onversneden liberaal, bijna verslaafd aan politiek, voor wie de sky the limit is (+)
Barbara Visser heeft een bliksemcarrière: in tien jaar tijd van gemeenteraadslid naar staatssecretaris van Defensie. Met dank aan haar bloedserieuze taakopvatting én haar onversneden VVD-standpunten. De politiek is haar thuis. 'Eenmaal in Den Haag was ze verkocht.'

Zijlstra loog over gesprek met Poetin: 'Ik ben het gaan wegduwen omdat het de verkeerde lading kreeg' (+)
Nee, hij heeft nooit met Poetin in één ruimte gezeten, zoals hij steeds heeft beweerd, erkent Halbe Zijlstra nu. Hij zou diens woorden hebben gehoord van een bron die hij wil beschermen. 'En de inhoud is gewoon waar.' Lees het interview dat de minister van Buitenlandse Zaken de kop kostte.

Wie volgt Zijlstra op? Deze VVD'ers maken kans
Gezocht: een nieuwe minister van Buitenlandse Zaken. Vereist: een VVD-lidmaatschap, het liefst wat politieke ervaring en vooral de bereidheid het risico te nemen voortijdig op het Haagse slagveld te sneuvelen.

Liegen politici vaker dan voorheen of lijkt dat maar zo? (+)
Waarom liegen politici soms? Wordt er meer gelogen dan voorheen of lijkt dat maar zo? En waarom is premier Rutte zo vaak betrokken bij affaires rond rekkelijke waarheden?

Het Volkskrantgeluid: Natalie Righton vertelt hoe haar verhaal over Halbe Zijlstra tot stand kwam
Politiek verslaggever Natalie Righton bracht het verhaal over Halbe Zijlstra, die had gelogen over zijn aanwezigheid in de datsja van Poetin. Hij gaf zijn leugen aan haar toe, en trad vervolgens af. Righton is te gast in onze podcast, het Volkskrantgeluid.

Staatssecretaris van Defensie Barbara Visser. Beeld Jiri Buller / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.