Miniconcert inclusief foutjes en brille

De Nederlandse muziekbeeldspeurder Fenno Werkman ging op zoek naar soundies, videoclips avant la lettre, en verzamelde die op cd’s met een hoog nerdgehalte, maar dankzij prima geluid en beeld in sepiatinten toch toegankelijk....

De latinmuziek was zestig jaar geleden wat nu de hiphop is. Als je afgaat op de beelden, tenminste. Die laten een keur aan mooie, schaarsgeklede meiden zien. In de onschuldige jaren veertig in Amerika moet het superspannend zijn geweest: de wild schuddende en zwiepende blote buiken, benen en schouders die werden getoond in soundies, de allereerste muziekfilmpjes en daarmee de voorloper van de hedendaagse videoclip. Het verschil met nu is enorm, maar eigenlijk ook heel klein. Een artiest doet zijn liedje en probeert uit alle macht de aandacht van de kijker vast te houden, met wisselend succes.

In de Verenigde Staten en Canada stonden ooit zo’n tienduizend Panorams, jukeboxen met een schermpje waarop je na inwerping van een muntje een soundie kon bekijken en beluisteren. De filmpjes werden via een spiegelconstructie geprojecteerd en duurden zo’n drie minuten. Zo’n 1800 zijn er opgenomen, tot er door onder meer oorlog, het dure en kwetsbare systeem en de komst van televisie rond 1947 een einde aan kwam. Alle populaire genres uit die tijd zaten ertussen. Voor liefhebbers van onder meer vooroorlogse swing, country en crooners zijn soundies al een tijdje dankbare bronnen op YouTube. Maar iets overzichtelijks en kwalitatiefs op dvd was er niet.

Nu is de Nederlandse muziekbeeldspeurder Fenno Werkman – die voor de publieke omroep al talloze popclips en concertfragmenten aan de vergetelheid heeft ontrukt – een dvd-reeks begonnen. Drie delen met elk veertig soundies zijn er nu te krijgen, en er volgen meer. Schijfjes met een hoog nerdgehalte, maar dankzij prima geluid en acceptabel beeld in sepiatinten toch toegankelijk. Te zien zijn volslagen vergeten acts maar ook bekende artiesten uit de jaren veertig waaronder The Mills Brothers, Perry Como en Benito Moreno. Sommige filmpjes zijn supersuf, andere vooruitstrevend: gitaargod Les Paul is te zien in een virtuoos en destijds ultramodern klinkend elektrisch nummer met Mary Ford.

Hoe zag de gemiddelde soundie eruit? In een studiodecor van een café, restaurant, woonkamer of een enkel bloemenperkje zingen en spelen de artiesten hun nummer veelal live. Playbacken is er zelden bij, aan buitenopnamen deed men niet. Dat is een enorm pluspunt vergeleken met de clips van nu. Je krijgt als het ware een miniconcert te zien inclusief kleine foutjes en spontane brille.

Verhalend zijn de films zelden. Teksten waren in die tijd nog veel concreter dan nu en duidelijk te verstaan, de dramatiek kon je daar letterlijk uithalen. Dansers, decorstukken en soms zelfs een marionettenact maakten de boel beweeglijk. Vaak was dat hoognodig.

De statische manier waarop de meeste zangers hun nummers voordragen verklaart waarom men enkele jaren later zo ondersteboven was van rock-’n’-roll-artiesten die met hun lijf schokten en op de grond gingen liggen. Veel zangers staren verlegen naast de camera, de muzikanten op de achtergrond als haasjes opgeprikt. Maar sommige artiesten knallen toch onmiddellijk van het scherm. Mel Tormé bijvoorbeeld, windt je meteen om zijn vinger met zijn brutale charme. Frank Sinatra komt een stuk bedeesder over. Wel goed, maar een beetje schutterig als een Amerikaanse Jacques Brel.

Van de eerste drie delen Vocal Harmonies, Crooners & Divas en The Latin Way is de laatste het leukst. Niet alleen vanwege veel dans en vrolijk hupsende halfblote zangeressen waarbij muzikanten op de achtergrond grijnzend hun sambaballen hanteren, maar ook vanwege de muziek. Die is veramerikaniseerde mambo, rumba en calypso, vaak met nadruk gebracht als iets exotisch. Het is van voor de tijd dat muziek – vooral uit het niet-westen – authentiek diende te zijn, en dat levert gekke, interessante en soms ronduit beeldschone mengvormen op. Pianist Chuy Reyes speelt een weinig gehoorde combinatie van rumba en boogie, Irving Fields speelt de countrybilly boogie Mexican Hotfoot – waarbij eerst een lontje aan zijn schoen wordt aangestoken.

Het novelty-element is soms hoog en dat zorgt voor nummers die tegenwoordig als politiek incorrect worden ervaren. De Four Kings Sisters zingen over het Chineesje Chop Fooey: Me taky washy for the white family. En een zogenaamd Latijns-Amerikaans meisje zingt op klungelige manier over hoe ze Engels probeert te leren.

Wel weer zeer in orde: de feministische calypso van powerlady Gracie Barrie waarin ze vertelt hoe ze haar man heeft doodgemept met een koekepan omdat hij haar te vaak sloeg. Soundies boden daarnaast een zeldzame kans voor zwarte muzikanten om in beeld te komen. Op de eerste drie delen is de zwarte muziek nog ondervertegenwoordigd, maar dat wordt anders als in september onder meer het veelbelovende deel All That Jazz and Swing verschijnt.

Van meer dan tien soundies achter elkaar word je wel een beetje duf, beter kijk je er af en toe een paar. Zo zijn ze ook bedoeld. Non-stop clipzenders had je nog niet. Eruit springen gebeurde met basale maar niettemin effectieve middelen. Zo heeft Robert Palmer, bekend van zijn clips uit de jaren tachtig waarin een band van supermodellen met strak kort haar figureerde, een voorganger in Harry Cool. De zanger stond temidden van een orkest dat louter uit mooie modellen bestond – met saxofoons in plaats van keyboards, en hij bracht een dansact die alles al had wat Penny de Jager drie decennia later groot zou maken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden