Minder straf door de krant

Berichtgeving over rechtszaken is populair, maar veel wordt afgehandeld achter gesloten deuren. Voor journalisten die meer willen weten is het vaak behelpen, ware het niet dat advocaten het belang inzien van lekken naar de pers....

In de aanloop naar de rechtszaak over de moord op Rowena Rikkers, het 'meisje van Nulde', vond advocaat Leijendekker dat het met de beeldvorming over zijn cli, Rowena's moeder Wanda, de verkeerde kant opging.

Bij de buitenwacht bestond het idee dat Wanda mededader was, in plaats van medeslachtoffer van haar tirannieke vriend Mike. Dat laatste strookte volgens Leijendekker meer met de werkelijkheid. 'Ik vond dat Wanda een andere zijde van belichting nodig had.'

Leijendekker leverde zelf die belichting. Hij benaderde twee journalisten van NRC Handelsblad met de vraag of zij geeresseerd waren om op basis van inzage in het strafdossier een reconstructie te schrijven. De keuze voor de NRC lag voor de hand. 'Ik lees die krant, ik weet dat rechters hem ook lezen.'

De journalisten stemden toe en op 24 april 2002, vlak voor de rechtszaak begon, verscheen in NRC Handelsblad een groot verhaal met details over de moord op Rowena. In een verantwoording onder het artikel legde Leijendekker uit dat hij het dossier openbaar had gemaakt omdat hij vond dat zijn clie door de publiciteit was veroordeeld.

Achteraf kun je constateren dat het heeft gewerkt, zegt Leijendekker. Wanda kwam er in hoger beroep vanaf met zes jaar cel. Het Openbaar Ministerie had tien jaar en tbs get. Mike kreeg twaalf jaar en tbs.

Onlangs diende voor de rechtbank in Arnhem de zaak Maja Bradaric. De 16-jarige Nijmeegse werd vermoord, haar lichaam werd in brand gestoken. Opnieuw werden feiten uit het strafdossier openbaar. De Gelderlander en NRC Handelsblad citeerden uitgebreid uit de vertrouwelijke stukken.

Een publieke verantwoording bleef deze keer uit, maar de Maastrichtse advocaat David Moszkowicz geeft toe dat hij journalisten inzage heeft gegeven. Zijn motief lijkt op dat van Leijendekker. Moszkowicz verdedigt Goran P., de jongste van de drie verdachten.

'Ik wilde voorkomen dat het beeld zou ontstaan dat mijn cli voluit had deelgenomen aan de moord. Dat beeld bestond in sommige media.' Rechters horen daar ongevoelig voor te zijn, beaamt Moszkowicz. 'Maar ik wilde het zekere voor het onzekere nemen.' De rechtbank veroordeelde Goran P. tot drie jaar, de helft minder dan get en veel minder dan zijn vrienden.

Publiciteit speelt een steeds grotere rol in strafzaken. Berichtgeving over rechtszaken is populair, bij alle media. Van de andere kant wordt er bijna geen vonnis of requisitoir uitgesproken in grote zaken zonder een verwijzing naar de publiciteit. Vaak in negatieve zin, want de verhouding tussen de journalistiek en het strafrecht is even innig als moeizaam.

Rechtszaken in Nederland zijn openbaar, maar het is een gemankeerde openbaarheid. Journalisten kunnen meeluisteren met wat in de rechtszaal wordt besproken, maar veel zaken worden niet of slechts summier behandeld in de rechtszaal. Het meeste wordt afgehandeld achter gesloten deuren en staat in het dossier. Dat is niet openbaar.

Voor journalisten die meer willen weten, is het behelpen. De officier van justitie beantwoordt geen vragen. Er is wel een persofficier, maar die kent de stukken vaak niet uitputtend. Dat brengt advocaten in een bevoorrechte positie. Zij hebben het complete dossier en kunnen er naar goeddunken over beschikken.

Niemand die hem tegenhoudt, zegt advocaat Boone, die ooit videobanden van een verhoor doorspeelde aan Peter R. de Vries. Op de banden was te zien dat de politie zijn cli hardhandig aanpakte. 'Het leidde tot zes maanden strafvermindering op achttien jaar cel.'

'De stukken zijn in principe openbaar, omdat de zitting openbaar is', aldus Boone. Het is aan de advocaat om te bepalen of openbaarheid opportuun is voor zijn cli. Hij weet daarbij de Orde van Advocaten achter zich.

Boone en Leijendekker werden aangeklaagd voor de Raad van Discipline, het tuchtcollege van de Orde van Advocaten. Ze gingen vrijuit. In de uitspraak tegen Leijendekker in april 2003 overwoog de raad dat een advocaat grote vrijheid heeft bij het invullen van het verdedigingsbelang.

Stukken aan de pers geven kan daar binnen passen, al vond de raad wel dat Leijendekker de privacy van Mike had geschonden. In Leijendekkers voordeel sprak dat hij met open vizier had gehandeld. De mening dat inzage is toegestaan mits er een verdedigingsbelang mee is gediend en de privacy van derden niet wordt geschonden, is sindsdien ook het offici standpunt van de Orde.

Maar de praktijk is niet zonder problemen. Advocaten zijn niet onpartijdig, ze hebben altijd een duidelijk belang, dat van hun cli. 'Het enige dat telt, is je cli', beaamt Boone. Het belang van de een kan dat van de ander doorkruisen.

In de zaak-Maja Bradaric klaagde Stassen, de advocaat van Goran M., dat hij met een '1-0 achterstand' begon. In de publiciteit was zijn cli al neergezet als hoofdschuldige. De rechter gaf hem gelijk, maar het kwaad was al geschied.

Ook het Openbaar Ministerie is niet altijd gelukkig met de manier waarop advocaten zich bedienen van de pers. In het hoger beroep van de Enschedese vuurwerkramp haalde de Arnhemse advocaat-generaal Welschen hard uit.

Volgens Welschen versimpelen advocaten de werkelijkheid en halen de media zaken uit hun verband.'De geloofwaardigheid van de rechtshandhaving wordt daarmee aangetast en dat kan gevolgen hebben voor de rechtsorde', aldus Welschen.

Persadvocaat-generaal De Haas legt uit wat zijn collega bedoelt. Het OM vecht tegen beelden die worden opgeroepen in de media, aldus De Haas. 'In de publiciteit wordt een soort parallelle rechtszaak uitgevochten buiten de rechtszaal om.'

Dat kan voor de buitenwacht tot onbegrijpelijke uitkomsten leiden wanneer argumenten die in de publiciteit breed worden uitgemeten in de rechtszaal van tafel worden geveegd. Er ontstaat een 'knip' tussen de werkelijkheid in de media en die in de rechtszaal, aldus De Haas.

'In de vuurwerkramp werd bijvoorbeeld het beeld opgeroepen dat het politieonderzoek niet deugde. In het vonnis bleef daar niets van overeind. Toch blijft het beeld bestaan.'

Het OM kan niet reageren omdat het gebonden is aan privacywetten. 'Wij opereren met de handen op de rug. De advocaat heeft daar geen last van.'

Gebeten hond voor Welschen was Abraham Moszkowicz jr., die hoofdverdachte De V. verdedigde. Moszkowicz onderhoudt warme banden met sommige media. Volgens een boek over de vuurwerkramp werd De V. zelfs door een journalist van De Telegraaf gepusht Moszkowicz te nemen. Onzin, zegt Moszkowicz. 'Ik ben gevraagd door de familie. Overigens onderhoud ik goede contacten met De Telegraaf. Daar maak ik geen geheim van.'

De premisse dat alleen advocaten feiten lekken, is volgens Moszkowicz niet juist. Het OM doet dat ook. 'Het OM geeft persberichten uit. Ze laten camera's meegaan met een inval. Persofficieren roepen op de tv dat ze een criminele bende hebben opgerold. In de zaak tegen de Hakkelaar had het OM zelfs een communicatiedeskundige in dienst.'

Als advocaat gebruik je de publiciteit om tegenwicht te bieden, aldus Moszkowicz. Waarmee feiten uit een strafrechtelijk onderzoek munitie worden in de strijd tussen OM en advocatuur. In dit gevecht loopt de boodschapper het risico dat hij wordt misbruikt.

'Het is glad ijs', geeft NRC-journaliste Jannetje Koelewijn toe. 'Een beetje een werktuig ben je natuurlijk wel. Daar ben ik me van bewust.' Koelewijn had in de zaken van het meisje van Nulde en Maja Bradaric inzage in dossiers.

Leijendekker zette afspraken op papier. Hij eiste een vetorecht en het recht om te schrappen. Uiteindelijk werd afgesproken dat de journalisten hun verhaal zouden maken. Daar konden Wanda en Leijendekker mee akkoord gaan of niet.

'Het was alles of niks. Als je toestaat dat er geschrapt wordt, ben je helemaal chantabel. Het is goed om altijd in je achterhoofd te houden dat je het ook niet kunt doen.'

Over de inzage in het dossier-Maja Bradaric zijn geen afspraken gemaakt, aldus Koelewijn. 'Maar als wij hadden gevonden dat Goran P. schuldiger was dan zijn advocaat dacht, hadden we natuurlijk wel gezeik gekregen.'

Naar aanleiding van het uitlekken van het dossier over de Dover-(mensensmokkel)zaak gaf minister Korthals van Justitie vier jaar geleden opdracht te onderzoeken of het mogelijk is publicatie van feiten uit strafdossiers te verbieden.

Het onderzoek wordt binnenkort afgerond. Verwacht wordt dat Donner deze herfst met een brief aan de Kamer komt. Vorig jaar sprak hij al zijn bezorgdheid uit over rechtszaken die in de publiciteit worden uitgevochten.

Een verbod op publicatie van feiten uit strafdossiers, zoals in Engeland, is een mogelijkheid. Maar waarom zou je het niet omdraaien en het strafrechtdossier openbaar maken? Een uitstekend idee, vindt journaliste Koelewijn. 'Ik zou werkelijk niet weten waarom dat niet kan in een democratie. Het lijkt me een stuk eerlijker. Natuurlijk krijg je shit en ellende. Maar dat heb je nu ook.'

Uitgesloten, aldus advocaat-generaal De Haas. Alle privacyregels verzetten zich daartegen. Maar het is wel de meest consequente oplossing, zegt advocaat Leijendekker, gezien de neiging van rechters steeds meer achter gesloten deuren af te handelen bij de rechter-commissaris. 'Het ideaal is dat de publieke waarheidsvinding op de zitting gebeurt. Dan moeten toeschouwers het ook kunnen begrijpen. Daaruit zou moeten volgen dat de stukken ter inzage liggen. Nu zijn ze openbaar en toch ook weer niet openbaar. Dat is het probleem.'

In Duitsland hebben ze het 'onmiddellijkheidsbeginsel',zegt Boone. Alles wat tegen een verdachte wordt ingebracht, moet in de rechtszaal ter sprake komen. In de zaak tegen de Nederlandse oorlogsmisdadiger Bikker werden zelfs verklaringen van overleden getuigen voorgelezen.

'Als je daar in de rechtszaal zit, maak je alles mee. In Nederland worden zaken afgeraffeld. Hier krijg je maar een fractie te horen. Dan loop je het risico dat sommigen het begrijpen en anderen niet. De informerende taak van de journalistiek is van groot gewicht in een democratie.' Openbaarmaking van dossiers zou alles een stuk helderder maken, beaamt Boone. Toch is hij er niet voor. 'Als advocaat heb je niet altijd belang bij helderheid. Daar moet de rechter maar voor zorgen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden