MINDER RONDJES OM DE KERK

Steeds minder predikanten kunnen leven bij de preek alleen. Ze willen naast hun ambt graag 'iets concreets' doen, al is het maar als parttime bijbaan, al is het maar tijdelijk....

Goed, als ze eens een paar zondagen achtereen niet op de kansel heeft gestaan, voelt ze zich zwevend, een beetje los. Je bent tenslotte dienaar des Woords, die preek blijft de kern van het vak, van al je andere werkzaamheden als predikant - het jeugdwerk, de begeleiding van zieken en stervenden, de huwelijken en begrafenissen, godsdienstlessen, gesprekskringen, het werk met vrijwilligers.

Maar of dat nou het hele leven is? Natuurlijk, je bent in principe dag en nacht bereikbaar. Staat klaar als iemand je nodig heeft. Maar elk uur van de dag dominee? Professi o neel vriend en leraar tot het einde der dagen? 'Ik ben nooit zo bezig geweest met mijn hele leven predikant-zijn.' Ze noteert haar werk uren, die deels in de avond vallen - het is geen nine-to-five-job - maar ze weet het redelijk te beperken tot gemiddeld acht uur per dag. Moet kunnen in haar kleine plattelandsgemeente. De dominee? Ja, de dominee: jong, vrouw, low profile doch met smaak ingericht interieur, vlot twinsetje boven een spijkerbroek, kapsel dat met een minimum aan gel is te transformen in de Conny-Palmen-look, en op het terras van de pastorie een kratje met lege bierflesjes.

God is uiteraard geen flexwerker, maar de dominee heeft wel een privé-leven. En er is ook nog zoiets als een maatschappij waarin concrete en meetbare arbeidsprestaties worden geleverd, arbeid waarbij je bij wijze van spreken om zes uur 's avonds de dagopbrengst kunt berekenen. Dominee Esther Vermeer is aan het solliciteren 'in de maatschappij'. Niet om de toga voorgoed in de garderobe te hangen, het blijft een fantastisch beroep, maar om eens een keer midden in die maatschappij te staan. Goed voor haarzelf en goed voor de kerk. Net als veel theologen, zegt ze, snakt ze weleens naar iets concreets. Ze zoekt een baan in het boekenvak. Als parttime boekverkoper naast het predikantschap bijvoorbeeld, of voor een bepaalde periode, een soort sabbatical year - zo mag je het gerust noemen. Ook een predikant heeft weleens behoefte om afstand te nemen van het dagelijkse werk.

Dominee zoekt baan buiten de wijngaard des Heren. Wat voor buitenstaanders een contradictio in terminis lijkt, is voor veel predikanten een reële overweging: jobhopping is in menig pastorie niet langer een vloek.

Het theologisch tijdschrift Michsjol publiceerde twee weken geleden een onderzoek waaruit naar voren kwam dat een niet onaanzienlijk deel van de predikanten een aanbod uit het bedrijfsleven serieus in overweging zou nemen. Vooral jongere dominees voelen zich niet meer geroepen hun leven lang, 24 uur per dag, alleen maar dienstbaar te zijn aan het Woord. Van de 225 aangeschreven hervormde en gereformeerde predikanten vulden 110 het enquêteformulier in. Het resultaat mocht dan wel niet hemelschokkend zijn, niet honderd procent representatief, het gaf wel een bevestiging van het 'onuitgesproken gevoel'.

Bijna de helft van de respondenten gaf aan een andere baan te overwegen, zij het parttime of tijdelijk. Het tijdschrift wijdde een themanummer aan de vraag: predikant voor even of voor het leven? Een prachtig vak, menen velen, maar er is meer tussen hemel en aarde. Begrippen als carrièreplanning en flexibilisering zijn niet langer taboe langs 's Heren wegen.

Er is niks mis met predikanten die naast het ambt een andere functie willen vervullen, zegt Gerben Heitink, gereformeerd predikant en hoogleraar praktische theologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. 'Degenen die tijdelijk wat meer afstand willen van de kerk, zijn vaak juist degenen die in hun predikantschap iets van de maatschappij willen terugbrengen.

Sinds de ontkerkelijking in de jaren vijftig, is het geloof zich vooral gaan afspelen in de privé-sfeer. De kerk is geen maatschappelijk bindmiddel meer. Bovendien heeft de predikant te maken met een grijzer wordende club. Hij werkt binnen de kerk en binnen het privé-leven van mensen. Als hij niet oppast, gaan zijn relaties met de maatschappij verloren. Hij of zij: meer dan de helft van de aankomend predikanten die Heitink in opleiding heeft, is vrouw. Michsjol bedient zich van een emancipatorisch te verdedigen taalvloek: 'Zhij.' Heitink meent dat de feminisering van het ambt een indicatie is voor de tanende maatschappelijke relevantie van het ambt, hoewel vrouwelijke predikanten veel meer inspelen op nieuwe situaties

De predikant-met-nevenfunctie is geen verschijnsel van vandaag of gisteren. De apostel Paulus opereerde tenslotte al in het bedrijfsleven. Als er niets te preken viel, verdiende hij de kost als tentenmaker, vandaar dat in Afrika nog steeds de term tentmaking minister wordt gebruikt voor dominees met een dubbelfunctie.

In de negentiende eeuw ontstond een school van dominee-dichters en -schrijvers die de letteren verkozen boven of naast de godgeleerdheid, met Nicolaas Beets en Con-rad Busken Huet als bekendste exponenten. Het leidde tot heftige polemieken.

De meer aardse (meestal literaire) kwaliteiten van veel dominee-dichters werden vaak in twijfel getrokken, onder anderen door Frederik van Eeden die aan zijn godgeleerde broeders schreef: 'Zie! In alles van uw hand/ Proeft men nog den predikant:/ Wie zich eens den Heere gaf,/ Komt zoo gauw niet van hem af.' Ook Multatuli was stellig over de geur van wat indertijd werd beschouwd als gemankeerde dominees: 'Hun arbeid blijft rieken naar de kansel.' Welke eigenschappen de (ex)predikant ook mocht aanleren, alles bleef 'overgoten met 'n sausje van zoeterig-vieze-gemoedelykheid'. Het domineesland van weleer is niet meer. Sinds de scheiding van kerk en staat in 1848 behoorde de dominee officieel niet langer tot de bestuurlijke en culturele elite. Maar het zou nog minstens een eeuw duren voordat de predikant definitief van zijn verheven voetstuk viel.

Hij tuimelde niet als enige van zijn sokkel, hij wist zich in het gezelschap van de dokter, de onderwijzer en de notaris - ooit het stevige kader van de dorpse en kleinstedelijke samenleving. Galmende voorgangers die het ontzagvolle, maar evengoed indommelende kerkvolk in de tale Kanaäns voorhouden dat televisie niets minder is dan des duivels aangezicht, behoren inmiddels tot een kleine, in zichzelf gekeerde minderheid. Ze zijn geconcentreerd in de bible belt van Zuid-Holland, via de Veluwe richting Stap horst. Toch waagde ook de maatschappelijk bewuste dominee zich niet ver van het preekgestoelte.

Toen het maatschappelijk gezag van de kerk verdween, raakte de dominee in de marge. Sterker nog: 'Het predikantschap is maatschappelijk gezien een overbodig beroep', zegt hoogleraar Heitink. 'Wel genadig dat het er is, maar niet noodzakelijk voor het functioneren van de samenleving.' Sinds de dominee is afgedaald op de statusladder, is hij langzaam terechtgekomen op het glibberige pad van de goed-, of afkeuring van zijn gemeente. 'Ook een predikant heeft positieve respons nodig. Je geeft heel veel, je staat klaar voor anderen, maar je wilt eveneens waardering. Het hulpverlenerssyndroom speelt wel een beetje onder predikanten.'

Heitink is voorzichtig. Wat hulpverleners in de publieke sector - inclusief de schare outplaced, burned out en vastgeroeste types - aan wachtgeld of salaris krijgen, is een zaak van de overheid, van de belastingbetaler. Een dominee is afhankelijk van de financiële draagkracht van zijn of haar gemeente. Dat klinkt godslievender dan het is: dominees' traktement is door de hervormde en gereformeerde kerk ongeveer gelijkgesteld aan het salaris van een leraar op de middelbare school. Er zijn aanvullende fondsen voor armlastige predikanten, voor vergrijzende kerkgemeenten, enzovoort; er zijn emolumenten. In de taal van de maatschappij heet dat secundaire arbeidsvoorwaarden.

Predikant Van Linden, half in de veertig, resideert niet in een gemeentelijke pastorie. Hij woont met zijn gezin in een randstedelijk gebied, in een rijtjeskoopwoning. Dominee Doorzon: 'Fantastisch eigenlijk, want je woont in feite tussen de mensen zelf.'

De echtgenote van Van Linden is ook predikante, werkte in het ziekenhuispastoraat, maar zit al enkele jaren in de wao wegens overspannenheid. 'Het predikantschap legt een groot beslag op je. Zo'n tien uur per dag, heb ik uitgerekend. We wonen hier in een forensenplaats. We hebben aan de ene kant veel jonge gezinnen, aan de andere kant een grij zer wordend bevolkingsdeel.'

Hij zet zijn gemeente neer op de kerkelijke kaart als midden-orthodox. 'Prettig gereformeerd.' De jonge gezinnen hebben minder tijd voor kerkelijk vrijwilligerswerk, en je moet dat als predikant toch opvangen. 'Ik merk dat ik steeds meer achter de kopieermachine sta, dat ik steeds meer werk aan het doen ben waarvoor veel mensen in het bedrijfsleven een secretaresse hebben.'

Niet dat hij het erg vindt: het houdt hem nederig, zegt hij maar het gaat ondertussen wel een onevenredig deel van zijn baan in beslag nemen. Hij probeert midden in de maatschappij te staan: 'Veel jongere mensen in de kerk zijn bezig met new age, dus daar moet je als predikant ook je weg in vinden. Je moet de romans van deze tijd lezen, je moet de films zien waar de mensen over praten. De vroegere invulling van het ambt is weggeëbd. Hoe bont je het vroeger ook maakte, je was en bleef de dominee. Die status is weg.' Hij is daar blij mee, hoor, laat dat voorop staan, maar: 'Het is niet meer zo dat het ambt mij draagt, de predikant draagt het ambt, het doet een zwaar beroep op je persoonlijkheid.' Niet alles komt automatisch van God, de dominee is ook maar een mens. Als je dat laat merken, zegt hij, krijg je een band met mensen die in de 'samenleving' staan. Het kan geen kwaad die band te versterken. De vakhandel in klassieke muziek lijkt hem wel wat. 'Een luxe wens, maar wel serieus.' Zijn vrouw heeft hem inmiddels gewezen op de loi-cursus middenstandsdiploma.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden