Minder gelovigen, meer betrokkenheid

De leegloop van de kerken in Nederland duurt voort, maar toch zien zowel de katholieke als de protestantse kerken tekenen van ommekeer. De achterblijvers zijn actiever en vooral de protestanten geven nog gul.

ALLEEN HET AANTAL UITVAARTEN STIJGT, MAAR KERK VINDT ZICH OPNIEUW UIT

Inmiddels weten protestantse gelovigen bijna niet meer beter: hun kerk slinkt. In 1975 telden de Nederlands Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken en de Evangelisch Lutherse Kerk - die nu de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) vormen - nog bijna 4 miljoen leden. Nu zijn het er nog zo'n 1,7 miljoen.


Deze achterblijvers zijn wel relatief vaak actief - als kerkganger en als vrijwilliger. Zo'n 200 duizend protestanten doen vrijwilligerswerk - vaak ook buiten kerkelijk verband. En gul zijn ze ook: naast de giften aan Kerkbalans (zie grafieken) komen nog de opbrengsten van de zondagse collectes. In 1975 brachten de bijna 4 miljoen protestanten samen zo'n 115 miljoen euro op. Ondanks de aanhoudende leegloop stegen de inkomsten tot bijna 240 miljoen euro in 2010.


Sindsdien komt de krimp van het ledental echter ook in de kerkelijke financiën tot uiting. Vorig jaar liepen de inkomsten van de PKN terug tot om en nabij 230 miljoen euro. De opbrengst van Kerkbalans daalde van 189 miljoen euro in 2012 tot ruim 184 miljoen euro in 2013 - de snelste daling tot nu toe. Het aantal voltijds predikanten slonk van 2.197 in 2006 tot 1.926 in 2013. Het enige kerncijfer dat steeg, was dat van de kerkelijke uitvaarten: 19.500 in 2011 tegen 19.150 in 2004.


'Natuurlijk doet krimp pijn', zegt Hans van Ark (59), hoofd van de afdeling Missionair Werk & Kerkgroei van de PKN. 'Maar de dalende trend is een gemiddelde', voegt hij daar opgewekt aan toe. 'De trend kent verheugend veel uitzonderingen.' Dan gaat het om geslaagde pogingen van de kerk om zichzelf opnieuw uit te vinden. Soms weet een predikant de weifelaars, de zoekenden en de 'randkerkelijken' op een aansprekende manier te bedienen. Zo onderscheidt de Utrechtse Domkerk zich, aldus Van Ark, 'met een vrij moderne liturgie en hoogwaardige muziek'. In het algemeen weten 'open', actieve kerken zich redelijk te onttrekken aan de neergang. 'Jezus was een doener', zei Van Ark onlangs in het Nederlands Dagblad. 'Hij was niet vaak in synagogen te vinden, maar vooral op straat waar hij letterlijk zijn leerlingen vandaan plukte. De kerk sluit zich nog te veel op. En er wordt te veel vergaderd. Terwijl je in de Bijbel nergens leest: 'En het geschiedde toen Jezus in vergadering was'.'


De PKN experimenteert op een aantal 'pioniersplekken' ook met alternatieven voor de aloude kerkdienst. Zo is in Jorwerd - de plek die door toedoen van Geert Mak de ontkerkelijking in Nederland bij uitstek symboliseert - een 'protestants klooster' gevestigd waar gehaaste mensen voor kortere of langere tijd in retraite kunnen gaan. In Amsterdam voorziet het programma Heilig Vuur in een periodieke ontmoeting van bewoners van Oud-West in een café 'rondom de Bijbel'. En bij MijnKerk.nl speelt de zingeving zich geheel in digitale sferen af.


Er zijn nu zeven pioniersplekken, zegt Van Ark. Maar hij verwacht dat het er wel honderd worden. Want de experimenten blijken in een behoefte te voorzien. Het klooster van Jorwerd kan de vraag vaak nauwelijks aan. En de uitstroom van de protestantse kerken in Amsterdam is tot staan gebracht. Nadat het aantal kerkbezoekers op een gemiddelde zondag eerst tot amper tweeduizend is geslonken. Maar de ommekeer is ingezet.


De teruggang van de kerken is betrekkelijk, in die zin dat Nederland inmiddels zo'n 800 duizend migranten-christenen telt - overwegend afkomstig uit niet-westerse landen. 'Die groep is talrijker dan de moslims', zegt Van Ark. 'Daarvan zijn maar weinigen zich bewust.'


De PKN werkt nu losjes samen met de migranten-kerken en soms maken de migranten-christenen gebruik van het kerkgebouw van een protestantse gemeente. Maar de migrantenkerken hanteren een andere liturgie (het geheel van gebeden, ceremoniën en handelingen die samen de eredienst vormen) dan Nederlandse protestanten, en ze zijn in ethische kwesties per saldo behoudender. Dit zal uiteindelijk een nauwere samenwerking niet in de weg staan, verwacht Van Ark. 'De PKN verenigt nu tenslotte ook al christenen van zeer uiteenlopende pluimage. Zo zal de steun van kerkelijk vrijwilligers in Leiden voor pedoseksueel Benno L. bij behoudende kerkleden wellicht een gereserveerd onthaal hebben gekregen. Maar dat is geen probleem: we kunnen wat dat betreft wel tegen een stootje.'


Inmiddels gaan in de kerk stemmen op om bij de fondsenwerving ook een beroep te doen op mensen die niet (meer) bij een gemeente staan ingeschreven. De kerk vertegenwoordigt tenslotte een algemeen belang en daaraan zou de buitenkerkelijke samenleving best een geldelijke bijdrage mogen leveren. Religieonderzoeker Ton Bernts (Radboud Universiteit Nijmegen) zei hierover onlangs in Trouw: 'De kerken leveren de samenleving 400 miljoen euro per jaar op, door pastorale zorg, culturele activiteiten en rijksmonumenten. Dat mogen niet-kerkelijken gerust weten.'

Sander van Walsum

WEINIG TROUWE KERKGANGERS, TOCH EEN KLEIN FRANCISCUS-EFFECT

Het heeft geen zin de waarheid te verbloemen, moet kardinaal Wim Eijk gedacht hebben. In zijn toespraak tijdens het Ad Limina-bezoek aan paus Franciscus in december vorig jaar wond hij er geen doekjes om: 'Wij voorzien dat eenderde van de katholieke kerken in ons land voor 2020 gesloten zal zijn en tweederde voor 2025.' Van de 1.600 kerkgebouwen nu zouden er dan nog maar ruim 500 over zijn.


Aan het aantal katholieken ligt dat niet eens. Op papier is de rooms-katholieke kerk met meer dan 4 miljoen leden nog altijd de grootste kerk van Nederland. Maar niet alleen daalt het ledenaantal vanaf de jaren zeventig, vooral het aantal praktiserende katholieken neemt snel af. Van alle religieuzen in Nederland zijn katholieken de minst trouwe kerkgangers: meer dan 60 procent geeft aan zelden of nooit naar de kerk te gaan.


Van het Franciscus-effect, dat vooral in Italië en in Zuid-Amerika de katholieke kerken weer doet vollopen, is in Nederland nog niet veel te merken. Paus Franciscus is hier wel populair en wordt door zowel katholieken als niet-katholieken positief beoordeeld, maar op de kerkgang lijkt hij vooralsnog geen invloed te hebben.


De leegloop van de katholieke kerk heeft grote consequenties voor de financiële situatie. Hoewel het ledenaantal bij de RKK minder hard daalt dan bij de PKN, dalen de inkomsten uit 'levend geld', een optelling van bijdragen aan Kerkbalans, de collecten van de eigen kerk en de vergoeding voor kerkelijke diensten, wel een stuk sneller. In 2012 brachten de inkomsten uit levend geld, goed voor 65 procent van de totale inkomsten van de RKK in Nederland, een bedrag op van 104 miljoen euro, een daling van 2,7 procent in vergelijking met 2011. De cijfers van 2013 zijn nog niet beschikbaar, maar er moet een wonder gebeuren wil de dalende trend worden omgebogen. Protestanten zijn dan misschien met minder, ze geven wel meer. Vorig jaar zelfs bijna 130 miljoen euro meer.


'Wij kunnen wat dat betreft meer leren van de protestanten dan omgekeerd', zegt Emile Duijsens, algemeen econoom van het bisdom Haarlem-Amsterdam en namens de RKK voorzitter van de Interkerkelijke Commissie Geldwerving, de organisator van de jaarlijkse Kerkbalans. 'De PKN en haar leden hebben een veel striktere traditie in het vragen om een vast bedrag per jaar en gaan veel gerichter en intensiever te werk in het benaderen van kerkleden.' Vanuit het bisdom worden lokale kerken zo veel mogelijk gestimuleerd om, net als de PKN, systematisch aan de slag te gaan met fondsenwerving, maar dat is moeilijk. Door de noodzakelijke krimp van de RKK gaat er volgens Duijsens veel energie zitten in de reorganisatie naar grotere eenheden. 'Dat zorgt voor onrust, zowel bij de bestuurders van de parochies als bij de leden. Die vragen zich af: welke kant gaat het op met onze kerk, weet ik wel waar ik geld aan geef?' De zorgen zijn niet onterecht. In 2012 werden er 16 katholieke kerkgebouwen buiten gebruik gesteld, vorig jaar 22.


Maar er is niet overal krimp. In het kleinste bisdom van Nederland, Groningen-Leeuwarden, zijn het kerkbezoek en de inkomsten uit collectes al jaren stabiel. Het is ook het enige bisdom waarvan de opbrengsten uit Kerkbalans vooralsnog niet dalen, maar stijgen, vorig jaar met 3,9 procent. 'Er wordt wel gezegd, als je in het noorden katholiek bent, dan ben je heel bewust katholiek', zegt Marisca Lulofs-van Rijnberk, econoom van het bisdom. Zij noemt de noordelijke gemeenschap hecht en betrokken. 'Die betrokkenheid in de parochies in onze regio is van oudsher minder vanzelfsprekend dan bijvoorbeeld in het zuiden. Geld geven is een ding, een gemeenschap zijn is een heel ander iets en het gemeenschapsgevoel onder katholieken is hier heel sterk.' Het aantal kerkgangers ligt er 2 procent hoger dan het landelijk gemiddelde, en dat terwijl er weinig kerken zijn in het noorden en de katholieken dus grotere afstanden moeten afleggen.


Dat een kleinere gemeenschap een hechtere gemeenschap kan betekenen, erkent ook kardinaal Eijk. Hij noemde de voorspelling in zijn toespraak realistisch, niet pessimistisch. 'Wij merken op dat de overgebleven praktiserende katholieken hun geloof steeds serieuzer nemen, steeds positiever staan ten opzichte van de kerk en een steeds persoonlijkere relatie met Christus hebben.'


Die trend wordt bevestigd door cijfers over vrijwilligerswerk. Het aantal vrijwilligers daalt met het aantal leden, maar vorig jaar was er ook weer een kleine stijging te zien in het percentage vrijwilligers onder de katholieken. Er wordt misschien minder geld gegeven, de betrokkenheid onder de overgeblevenen lijkt inderdaad toe te nemen. Misschien is er dan toch sprake van een klein Fransiscus-effect. Het stemt hoe dan ook hoopvol. 'Deze gelovigen', sloot Eijk zijn toespraak af, 'zullen de kerk in Nederland ondersteunen en het zuurdeeg zijn voor het Rijk Gods in de toekomst.'

Jennie Barbier

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden