Minder dan zijn tijdgenoten **

Jammer genoeg blijft onduidelijk of Hundertwasser een volger was of een leider.

beeldende kunst


Hundertwasser: De rechte lijn is goddeloos.


Cobramuseum. T/m 5/1/2014. cobra-museum.nl


Het zou zomaar een aflevering kunnen zijn van Mad Men. In die televisieserie buigt een in machismo gedrenkt reclamebureau zich over een in populariteit afnemend product. Het verzint een fris, nieuw imago, doorgaans met succes.


Alleen gaat het hier niet om een reclamebureau en een wasmiddel, maar om een groepje Oostenrijkse kunsthistorici dat het imago van de excentrieke, Oostenrijkse schilder en architect Friedensreich Hundertwasser (1928-2000) heeft afgestoft. Die werd tot nu toe als einzelgänger in de markt gezet. Blijkbaar was er behoefte aan een ander verhaal, want museum Belvedere in Wenen heeft zich onlangs ten doel gesteld de vroege schilderijen van Hundertwasser te herontdekken. Wat blijkt? De man was helemaal niet wereldvreemd. Hij stond juist met beide benen midden in de woelige jaren vijftig en zestig.


Wat de vraag oproept of met het nieuwe imago ook een andere blik ontstaat. Blijkt Hundertwasser in de van het Weense museum Belvedere afkomstige tentoonstelling De rechte lijn is goddeloos opeens een betere schilder?


Wat met de in het Cobramuseum getoonde expositie in elk geval niet verandert, is zijn status van zonderling. Al tijdens zijn leven was Hundertwasser bekend vanwege zijn naïeve, felgekleurde schilderijen, waarin hij de oorlog verklaart aan de rechte lijn. In zijn werk domineert de gebogen lijn, de spiraal, als symbool voor van alles en nog wat, vooral voor een organische band tussen mens en universum. Later in zijn leven werd Hundertwasser architect. Een aantal van zijn sprookjeskastelen, waar de bomen uit de ramen groeien, is daadwerkelijk gebouwd. Ze werden aanvankelijk afgedaan als bizarrerie, maar zijn later omarmd als kleurrijk pamflet tegen de saaiheid van de moderne architectuur.


Wat wel verandert: zijn recalcitrante gedachtegoed is geworteld in de geest van de tijd. Hundertwasser verkeerde - in Wenen, in Parijs en in Tokio - in goed gezelschap. In het Cobramuseum worden zijn schilderijen omgeven door werk van de avant-gardisten die hij al dan niet vluchtig heeft ontmoet. Van Jean Dubuffet en Arnulf Rainer, die zich lieten inspireren door de tekeningen van psychiatrische patiënten, tot aan John Cage, Yves Klein en Shinkichi Tajiri. Net als die laatste drie laafde Hundertwasser zich aan zen en oosterse wijsheid. Net als de rest experimenteerde hij met drugs en trance, in een poging het onderbewuste te verkennen en te schilderen. Ook voerde hij happenings uit. Zo schilderde hij met studenten eindeloos kronkelende lijnen op de muren van de kunstacademie van Hamburg. De lijnen zouden zich moeten voortzetten door de straten van de stad, in een poging kunst en leven te verzoenen, maar de actie werd halverwege afgeblazen.


Jammer genoeg blijft onduidelijk of Hundertwasser een volger was, die de invloeden van zijn tijdgenoten opzoog, dan wel een leider. Pijnlijker is dat de organische stadsplattegronden en spiraalschilderijen van Hundertwasser zo bleek afsteken bij de veel grensverleggender en indrukwekkender schilderijen van de anderen. Zijn onder invloed van drugs gemaakte schilderij uit 1958 is broddelwerk vergeleken bij de film The Vipers (1955) van Tajiri. Zo experimenteel en duizeligmakend zijn Tajiri's filmbeelden, dat ze wedijveren met de hallucinatoire werking van drugs. En de op transparant papier getekende, gebogen lijnen van John Cage zijn geniaal in hun eenvoud en mogelijkheid tot transformatie. Door de vellen over elkaar heen te schuiven, ontstaan voortdurend andere grafische patronen, die ook als muziekstuk uitgevoerd kunnen worden.


Juist door zijn werk naast dat van tijdgenoten te hangen, wordt duidelijk dat Hundertwasser allesbehalve een begenadigd schilder was. Zijn verfstreek is plat en armzalig. Zijn gebruik van contrasterende kleuren - rood naast blauw of groen - zindert niet, zoals het blauw van Yves Klein of het rood van Mark Tobey wel doet. Daarbij volgen zijn spiralen voortdurend eenzelfde schema, alsof ze kampen met een gebrek aan fantasie.


Dat Hundertwasser desondanks een publiekstrekker is, heeft niet zozeer te maken met kwaliteit of met een ander imago. Hundertwasser is de afgelopen decennia uitgegroeid tot hét symbool van de arme sloeber en van het miskende individu dat vecht voor het recht om anders te zijn. Met succes. Al tijdens zijn leven verdiende hij respect en goudgeld. Van krantenjongen tot miljonair, van miskend genie tot wereldberoemd kunstenaar - dat sprookje blijft nog wel even houdbaar.


Kleurrijk


De Oostenrijkse kunstenaar-architect Friedensreich Hundertwasser, echte naam Friedrich Stowasser, wilde vrij en vrolijk leven. In 1961 schreef hij een manifest, met 26 punten. Punt 12 luidde: 'Volg niets of niemand!' 18: 'Leef vrij!', 19: 'Wees creatief!', 20: 'En vooral: wees kleurrijk.' Zelf gaf hij het goede voorbeeld. Door naakt te verschijnen op openbare bijeenkomsten benadrukte hij dat elk mens recht heeft op een eigen huis dat past als een jas.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden