Millimillimeter

In het centrum van Utrecht is een aantal straten genoemd naar bekende Nederlandse schrijvers. Zo kom je aan de oostkant van Hoog- Catharijne de Henriëtte Roland Holststraat en de Nicolaas Beetsstraat tegen....

Ad Lagendijk

Harting? Die naam komt u waarschijnlijk niet bekend voor. Geeft niet. Het zal uw imago van ontwikkeld mens niet schaden. Pieter Harting (1812-1885) was namelijk helemaal geen schrijver. Hij was een briljant en in zijn tijd beroemd natuurwetenschapper, beroemder dan alle schrijvers van de Utrechtse schrijversbuurt bij elkaar.

Onze natie is Harting allang vergeten. En dat is jammer. Deze sublieme geleerde was medicus, bioloog, chemicus, fysicus en geoloog tegelijk. Hij werkte eerst in Franeker en daarna aan de universiteit in Utrecht. Twee jaar voordat Darwin zijn beroemde evolutietheorie publiceerde, had Harting al een gelijksoortige theorie uiteengezet in zijn boek 'De voorwereldlijke schepping'.

Harting had zijn eigen microscoop gebouwd en bestudeerde als eerste systematisch de zogeheten straaldiertjes. Dat zijn eencellige zeediertjes die een skelet van kiezel hebben. Deze skeletten kunnen de prachtigste geometrische vormen aannemen, waaronder honingraten en sterren. Harting droomde ervan om deze natuurlijke skeletten in een scheikundig laboratorium na te maken. Het lukte hem niet.

Nu, 125 jaar later, zijn scheikundigen er eindelijk ingeslaagd om deze biomineralen in een laboratorium kunstmatig te produceren. Met vormen die een lust zijn voor het oog. Deze doorbraak komt niet onverwacht.

Veel natuur- en scheikundigen zijn voorlopig uitgekeken op die immens kleine dingen als atomen en moleculen. Ze zijn zich gaan concentreren op objecten van grotere afmetingen. En met succes. De wetenschappelijke tijdschriften staan vol met voetballen en buisjes die heel veel koolstofatomen bevatten. De kunstmatige biomineralen passen in deze succesreeks.

De manier waarop Moeder Natuur haar structuren heeft gebouwd, wordt steeds vaker onderwerp van studie en een bron van inspiratie voor de wetenschap. Miljoenen jaren van evolutie blijken af en toe toch wel iets nuttigs opgeleverd te hebben.

Wat is eigenlijk een handige lengtemaat als je structuren bestudeert die honderden tot duizenden keren groter zijn dan atomen? Dat blijkt de micron te zijn, een duizendste van een millimeter. In de gehele wereld kun je scheikundigen en natuurkundigen tegenwoordig deze lengtemaat dagelijks horen gebruiken in hun discussies. En wie heeft deze lengtemaat als eerste ingevoerd? U raadt het al: ons Utrechtse genie. Hij noemde die lengte toen nog de millimillimeter, en kortte hem af tot mmm. Eigenlijk een veel mooiere naam dan micron.

Waarom is het werk van Harting vergeten? De persoon van Harting komt wel degelijk voor in geschiedschrijvingen van de natuurwetenschap in Nederland. De historicus Klaas van Berkel besteedt uitgebreid aandacht aan hem in zijn recente boek 'Citaten uit het boek der Natuur' (Bert Bakker, 1998).

Maar dan gaat het toch vooral over sociale structuren in de wetenschap van die tijd, over wetenschappelijke verenigingen, en over maatschappelijke posities die Harting bekleedde.

Zo komen we te weten dat Harting een geweldig redenaar was en dat hij wetenschap uitstekend kon populariseren. Dat hij sterke ideeën had over de inrichting van een universiteit. Ideeën die hij kon uitvoeren omdat hij rector is geweest van zijn eigen universiteit.

Maar we komen niets te weten over de inhoud van zijn wetenschappelijk werk. Terwijl dat toch het belangrijkste is We lezen niets voer zijn belangrijke studie van paalwormen: beestjes die de vaderlandse dijken vernietigden. Ook vernemen we niets over zijn geologische studies van het eiland Urk.

Misschien moet geschiedenis van natuurwetenschap wat vaker door natuurwetenschappers zelf worden geschreven. Onze reuzen uit het verleden verdienen dat hun wetenschappelijke ontdekkingen bewaard blijven.

Tientallen plaatsen hebben een Henriëtte Roland Holststraat. In heel Nederland is zegge en schrijve één Hartingstraat te vinden.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden