interview daan roosegaarde

Miljoenen kilo’s ruimtepuin hangen u boven het hoofd

Kunstenaar Daan Roosegaarde laat vrijdagavond met lasers zien hoeveel ruimte-afval er in het heelal zwerft. Een bewustwordingscampagne, maar hoe zinvol is dat?

Met dubbele bundels laserlicht worden brokken ruimtepuin aangewezen (hier bij een repetitie op de Maasvlakte). Alle stukken afval groter dan 10 centimeter wegen bij elkaar 8 miljoen kilo. Beeld Willem de Kam

Daan Roosegaarde pakt voorzichtig een plexiglazen kubusje waarin een stukje zonnepaneel gegoten is. Het reepje paneel is afkomstig van ruimtetelescoop Hubble en is meegenomen tijdens een vervangingsoperatie. Het is een van de weinige stukken gerecycled ruimteafval.

Gescheiden afvalinzameling mag op aarde gewoon zijn, de ruimte is nog steeds een dumpplek voor allerhande rommel. Van verfsplinters tot gereedschap tot raketonderdelen tot afgedankte satellieten: van alles cirkelt rond de aarde. Meer dan 29 duizend stuks groter dan 10 centimeter; 8 miljoen kilogram, ofwel 8 duizend Fiats Panda.

‘Toen ik voor het eerst een afbeelding zag van al dat afval rond de aarde, dacht ik dat het een kunstwerk was van Jackson Pollock, of een impressie van een waterstofatoom. Maar het bleek space waste’, zegt Roosegaarde in zijn studio in Rotterdam. ‘Het beeld heeft een haast obscene schoonheid. Maar het is troep, mogelijk dodelijke troep.’

Impressie van de aarde te midden van het ruimteafval. Beeld Lab Roosgaarde
Puin in een lage baan om de aarde. Beeld Lab Roosgaarde

De ruimte is toch onmetelijk groot. Wat is het probleem?

‘Je kunt denken; het zit op honderden kilometers hoogte, who gives a shit. Maar als een satelliet wordt geraakt en je ineens geen Facebook meer hebt en geen Whatsapp, dan is er ineens wel een probleem. Het lijkt dus ver weg, maar de gevolgen kunnen intiem zijn.’

Tot nu toe valt het mee, internet werkt gewoon. En je haalt dat afval niet zomaar even op.

‘Niemand wil ervoor betalen. Maar als we zo doorgaan, zitten we uiteindelijk in het Kessler-syndroom (de Nasa-wetenschapper die eind jaren zeventig berekende dat een kettingreactie van botsend puin ruimtevaart onmogelijk maakt, red.) De meeste Nederlanders hebben nog nooit van dit probleem gehoord. Ik tot een jaar geleden ook niet. Dus toen Almere mij vroeg of ik een project met hen wilde beginnen, dacht ik: ik ga een Space Waste Lab maken.’

‘Al het afval groter dan 10 centimeter is in kaart gebracht en wordt gevolgd. We weten dus precies waar het is. Met groene lasers gaan we stukjes afval aanwijzen die vrijdagavond over Almere scheren.’

Dat gebeurt met twee krachtige groene laserstralen die in een punt in het zwerk bijeenkomen, als een galactische powerpointpresentatie. Met een beetje geluk kunnen toeschouwers een stukje ruimtepuin zien oplichten, als het helder genoeg is en het afval relatief laag zweeft, zegt Roosegaarde. 

En dan zien we dat ruimtepuin. Wat hebben we daaraan? Daarmee is het afval nog niet opgeruimd. 

‘Bewustwording is stap een. Laten zien dat er een probleem is. Hoe we ervan af komen? Nobody knows.’

Stel dat iemand een oplossing vindt, dan is er nog steeds geen geld om het op te ruimen.

‘Nu is vervuilen gewoon gratis, ook in de ruimte. Misschien moet er een soort statiegeld op satellieten komen. Ik geloof trouwens niet dat er gebrek aan geld of technologie is, maar een gebrek aan verbeelding.’

Een buts in een van de vensters van het ruimtestation ISS. Beeld ESA

Space Waste Lab is onderdeel van Weekend van de Wetenschap, dat vrijdagavond begint. Space Waste Lab is vanaf vrijdag t/m 19 januari 2019 te bezoeken bij KAF, Almere.

Klein snippertje, grote impact

Doordat ruimteafval kilometers per seconde aflegt, kan zelfs het kleinste verfbladdertje al schade aanrichten als het een satelliet raakt. Zo ontdekte astronaut Tim Peake twee jaar geleden een buts in het Cupola-venster waardoor astronauten naar de aarde kijken. Alles groter dan 10 centimeter kan satellieten aan gort knallen, stelt ruimtevaartorganisatie ESA. Er suizen miljoenen verfsnippertjes en metaaldeeltjes kleiner dan een millimeter door de ruimte, en het worden er meer.

Space Waste Lab

Voor ruimtevaartorganisatie ESA is Space Waste Lab een manier om het probleem onder de aandacht te brengen van het grote publiek, dat zich tot nu toe niet bewust is van ruimteafval, zegt Michel van Pelt van ESA. ‘Als het publiek erkent dat er iets moet gebeuren, wordt het voor politici makkelijker en belangrijker geld vrij te maken voor opruimprojecten. Wij krijgen immers onze fondsen via de politiek.’

In het verleden kon de Spaceshuttle worden gebruikt om gestrande satellieten terug te halen, of een zonnepaneel zoals dat van de Hubble telescoop. Maar de Spaceshuttle is met pensioen. ‘We staan nu vrij machteloos’, zegt Van Pelt. Er zijn inmiddels wel plannen om grotere en kleinere satellieten terug te halen, maar het ontbreekt nog aan middelen om de projecten ten uitvoer te brengen.

Naast opruimen is het belangrijk het ontstaan van ruimtepuin te voorkomen. Soms met verrassend eenvoudige ingrepen. Bijvoorbeeld door de stuwstoftanks die nodig zijn om satellieten in de ruimte te laten manoeuvreren, te voorzien van ventielen. Die zorgen er aan het einde van het kunstmaan-leven voor dat de stuwstof uit de tank loopt, waardoor deze niet meer kan ontploffen. En een systeem dat de accu’s aan boord ontlaadt en ze loskoppelt van de zonnepanelen. Nu zijn ontploffende accu’s en zuurstoftanks geregeld oorzaak van een enorme wolk zwerkzooi. Het beste is, zegt Van Pelt, als satellieten zichzelf aan het eind van hun leven zelf opruimen. Bijvoorbeeld door af te remmen, waarna ze neerstorten en in de atmosfeer verbranden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.