Miljarden jaren oude straling

Met de revolutionaire Nederlandse radiotelescoop Lofar, die nog in aanbouw is, zijn sterrenstelsels waargenomen op miljarden lichtjaren afstand.

GOVERT SCHILLING

AMSTERDAM - Volgens astronoom Ger de Bruyn van het Astron Netherlands Institute for Radio Astronomy is dit een 'belangrijke eerste stap' in de ontraadseling van de prille jeugd van het heelal.

Lofar (Low-Frequency Array) zal uiteindelijk bestaan uit vele duizenden eenvoudige antennes, gegroepeerd in enkele tientallen stations en gekoppeld aan een supercomputer in Groningen. De meeste antennes bevinden zich in het kerngebied van de telescoop, nabij Exloo, maar er zijn ook al stations in Duitsland, Engeland en Frankrijk. De antennes vangen laagfrequente radiostraling uit het heelal op met golflengten van een paar meter.

Een van de belangrijkste doelen van Lofar is het achterhalen van de allervroegste ontwikkeling van het heelal, toen koude wolken neutraal waterstofgas verhit en (opnieuw) geïoniseerd werden door de straling van de allereerste reuzensterren en zwarte gaten. Onderzoek van dat 'reionisatie-proces' vertelt je welke objecten er kort na de oerknal als eerste ontstonden: sterren of zwarte gaten.

'Om het proces goed te bestuderen, moeten we duizenden uren lang waarnemen', zegt Leon Koopmans van de Rijksuniversiteit Groningen. 'Nu hebben we nog maar een paar procent van de benodigde data.'

Neutraal waterstofgas zendt zwakke radiostraling uit op een golflengte van 21 centimeter. Dat werd in 1944 voorspeld door de Nederlandse astronoom Henk van de Hulst. In 1951 detecteerden Nederlandse radioastronomen die 21 cm-straling, uit ons Melkwegstelsel, slechts enkele weken nadat Amerikanen daarin als eerste waren geslaagd.

Miljarden jaren

Lofar - vorig jaar geopend door koningin Beatrix en voor ongeveer 90 procent compleet - neemt diezelfde 'waterstofstraling' waar, maar dan op miljarden lichtjaren afstand. De zwakke radiogolven zijn miljarden jaren onderweg geweest naar de aarde, en daarbij opgerekt tot een golflengte van enkele meters, als gevolg van de uitdijing van het heelal.

De geslaagde Lofar-detectie van verre sterrenstelsels op deze lange golflengten is volgens De Bruyn 'een belangrijke mijlpaal; ons doel hopen we binnen een paar jaar te bereiken'. Ook in de Verenigde Staten, Australië en India jagen radioastronomen op het reïonisatie-signaal. 'Wij liggen voorop', zegt Koopmans, 'maar dat kan volgend jaar anders zijn. We moeten nu niet indutten.'

De nieuwe radioplaatjes zijn minder spectaculair dan foto's in zichtbaar licht zoals de Hubble-telescoop die maakt. Maar ze tonen volgens Koopmans aan dat Lofar een paar honderd keer gevoeliger is dan vergelijkbare telescopen. 'We hebben de beelden vorige week ook gepresenteerd op een internationaal congres in Kroatië', zegt De Bruyn. 'Even de concurrentie wat angst aanjagen.'

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden