Militie was belangrijk bij doorbraak in Westelijk Gebergte

Luis Moreno-Ocampo, hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof, zal in Libië waarschijnlijk niet alleen de hoofdstad Tripoli bezoeken, maar ook het bergstadje Zintan. Daar zit sinds zaterdag de man gevangen die op de rol staat voor berechting door Ocampo's ICC: Saif al-Islam, de 39-jarige zoon van Moammar Kadhafi.

AMSTERDAM - De militie van Zintan, een stad in het Westelijk Gebergte, waakt over Saif. De lokale machthebbers weigeren vooralsnog hem over te brengen naar Tripoli, waar de Nationale Overgangsraad (NTC) zetelt. Zij vinden dat ze recht hebben te bepalen wat er met de verdachte gebeurt. 'Hij blijft hier omdat hij hier veilig is', zei Osama al-Juwali, het hoofd van Zintans militaire raad, tegen persbureau Reuters.


Militieleden in Zintan zeggen dat Saif in de hoofdstad het gevaar zou lopen te worden doodgeschoten, net als zijn vader. 'Als hij naar Tripoli wordt gebracht, kan hij vermoord worden door boze strijders die wraak willen', aldus Farid Abu Ali, een strijder uit Zintan. Zaterdag werd hij naar de zuidelijke stad Obari gestuurd om Saif, die daar was gearresteerd, op te halen.


Wat voor Tripoli geldt, geldt voor Zintan des te sterker: er bestaat op dit moment geen rechterlijke infrastructuur waarmee kan worden gegarandeerd dat de verdachten een fatsoenlijk proces krijgen. Dat weerhoudt de strijders in Zintan er niet van de regie op te eisen. 'Ik vind dat Saif bij ons in Zintan berecht moet worden', zei Al-Juwali zelfs.


Het is een gevolg van het grootste probleem waar de Nationale Overgangsraad op dit moment voor staat: de macht van de lokale milities - die de burgeroorlog feitelijk hebben gewonnen - tegenover het gebrek aan gezag van de NTC zelf. De nieuwe interim-premier, Abdurrahim el-Keib, is nog altijd niet klaar met het formeren van zijn kabinet.


Per stad georganiseerd

Een van de grootste complicaties is daarbij dat de belangrijkste milities een plaats moeten krijgen in de regering. Ze zijn per stad - Misrata, Benghazi en Zintan - georganiseerd, en concurreren in een stoelendans om de macht in het nieuwe Libië.


De Nationale Overgangsraad heeft er geen bezwaar tegen dat Saif al-Islam voorlopig in hechtenis in Zintan blijft, als hij te zijner tijd maar naar Tripoli wordt overgebracht voor berechting. De Libische minister van Informatie, Mahmoud Shammam, heeft dat maandag gezegd. Volgens hem is het stadje niet toegerust voor zo'n belangrijk proces.


De vraag is of dat ook niet voor Tripoli geldt. Daarover zullen de gesprekken gaan die hoofdaanklager Ocampo deze week in de Libische hoofdstad gaat voeren. De Libische leiders hebben gezegd dat Saif al-Islam in Libië berecht zal worden, maar Ocampo zet vooralsnog in op berechting door het Internationaal Strafhof. Ook internationale mensenrechtenorganisaties hebben Libië opgeroepen Saif en zijn medeverdachte Abdullah el-Sanussi, voormalig hoofd van Kadhafi's veiligheidsdienst, naar Den Haag te laten gaan.


Volgens het statuut van het ICC moeten verdachten van oorlogsmisdaden in principe in eigen land worden berecht. Het strafhof heeft een aanvullende, 'complementaire' rol. Pas als een land niet bereid of in staat is zijn eigen onderdanen te vervolgen, treedt het hof in.


Het lijkt er sterk op dat nu van zo'n situatie sprake is. Niet alleen omdat het maatschappelijk klimaat in Libië nog te geladen is, zo kort na de oorlog, maar vooral omdat Libië geen rechterlijk systeem heeft dat aan internationale normen voldoet. Onder Kadhafi is daar nauwelijks in geïnvesteerd.


Bewijslast

Volgens het Internationaal Strafhof ligt de bewijslast bij de Libiërs: zij moeten bewijzen dat ze in staat zijn de vervolging ter hand te nemen. In zo'n beroepsprocedure door een staat voorziet het statuut van het hof.


'Het punt is dat er al een zaak bij het hof ligt', zei ICC-woordvoerder Fadi el-Abdullah maandag. 'Libië heeft nu de wettelijke verplichting dat aan te vechten en te zeggen: wij hebben de verdachte en hij zal worden berecht volgens onze nationale wetten.' Woordvoerders van de Nationale Overgangsraad hebben gezegd dat Libië daar wel degelijk toe in staat zal zijn.


Aanklager Ocampo heeft de kwestie dit weekend niet hoog opgespeeld. Zijn voornaamste doel is, zei hij, te zorgen dat Saif al-Islam een eerlijk proces krijgt. Een andere optie is een rechtszaak van het Internationaal Strafhof die gehouden wordt in Libië in plaats van in Den Haag. Deze mogelijkheid werd ook geopperd door ICC-woordvoerder El-Abdullah.


Ook een mengvorm van Libische en internationale rechtsspraak is mogelijk. Nationale rechters zouden dan internationale ondersteuning krijgen. Dit gebeurde bij de berechting van de Iraakse dictator Saddam Hussein. Ook het Speciaal Hof voor Sierra Leone is zo'n hybride tribunaal, met grote betrokkenheid van de Verenigde Naties.


De strijders van Zintan spelen in Libië een bijzondere rol. De kleine plaats - een arme bergstad met 35 duizend inwoners - heeft een historie van verzet, die teruggaat tot de tijd dat Libië een kolonie van Italië was. De troepen van Kadhafi slaagden er het afgelopen jaar nooit in Zintan te bezetten, maar moesten zich beperken tot het bestoken van de stad met Grad-raketten.


Strijders uit Zintan zwierven tijdens de oorlog uit over het hele land om daar strijd te leveren met Kadhafi's leger.


'We zijn als wolven', zei een strijder zondag tegen persbureau Reuters. 'We trekken rond en verdedigen ons land.'


Terwijl de strijd tussen rebellen en troepen van Kadhafi in het oosten van het land maandenlang stagneerde bij de stad Brega, en de rebellen in Misrata zich maar heel langzaam konden ontworstelen aan hun belegering, droegen de strijders van Zintan in belangrijke mate bij aan de doorbraak die de rebellen afgelopen zomer wisten te forceren in het Westelijk Gebergte.


Saif al-Islam, die is aangeklaagd door het Internationaal Strafhof, zit vast. De strijders die hem gevangenhouden, willen graag zelf bepalen wat er met hem moet gebeuren.


Militie uit Libisch bergstadje 'waakt' over zoon van Kadhafi

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden