'Militairen moeten snel partij kiezen'

De chaos in Indonesië breidt zich uit. Maar de opstand komt te vroeg, zegt hoogleraar HENK SCHULTE NORDHOLT. Er is geen duidelijk alternatief voor Soeharto....

DE MEDEDELING in de Jakarta Post van donderdag dat president Soeharto bereid is terug te treden als het volk geen vertrouwen meer in hem heeft, wordt in oppositiekringen afgedaan als goedkope praat. De aan de Universiteit van Amsterdam verbonden Indonesië-deskundige Schulte Nordholt vindt echter dat er wel degelijk waarde moet worden gehecht aan Soeharto's woorden.

'Wij weten zo weinig van de psychologie van mensen die heel lang aan de macht zijn. En Soeharto is een zeer gecompliceerde figuur. Hij is een gedegen generaal, die de bureaucratie door en door kent. Maar hij is bovenal een Javaan en hij denkt in termen van een Javaanse vorst. Zaken als verkiezingen zijn bijzaak. Zijn ideaalbeeld is dat van een vorst die terugtreedt en wijs wordt, door zijn leerlingen omringd.'

De hoogleraar betwijfelt of het Soeharto toegestaan wordt de opstand in bloed te smoren. 'Hij is niet meer gewenst in de internationale gemeenschap. De tijd is voorbij dat mensen als hij en Marcos ongestoord hun gang konden gaan, als de stabiliteit maar gewaarborgd bleef. Het is nu zelfs zo dat Soeharto een open internationale handel in de weg zit met al zijn monopolies. Als hij hard terugslaat, zullen er ongetwijfeld zware sancties volgen.'

Het grote probleem, zegt Schulte Nordholt, is dat zich geen werkelijk alternatief heeft aangediend. De opstand komt te vroeg. Megawati heeft te lang gewacht met zich achter de demonstrerende studenten te scharen en heeft daarmee goodwill verspeeld. Bovendien mist zij de steun van een sterke legerleider. 'Voor haar is hoogstens een symbolische functie weggelegd.'

Moslimleider Rais wordt volgens Schulte Nordholt gewantrouwd vanwege het dubbele spel dat hij heeft gespeeld, onder meer door na de verkiezing van Soeharto het volk op te roepen het kabinet zes maanden de tijd te geven om de economische crisis op te lossen. 'En de radicale uitspraken die hij in het verleden deed, is men evenmin vergeten.'

Het gaat erom welke positie het leger kiest. Schulte Nordholt noemt het feit dat de mariniers woensdag de kant van de studenten kozen 'een enorme provocatie, en voor de studenten een enorme stimulans'. Essentieel wordt volgens hem de rol van generaal Prabowo, commandant van de elitetroepen en schoonzoon van Soeharto. 'Zijn positie is vergelijkbaar met die van Soeharto in 1965. Hij beschikt over troepen die heel goed worden betaald. Zij waren het die de studenten deze week hebben doodgeschoten. Ook beschikt hij over bendes. Die waren ook betrokken bij de aanvallen op de Chinezen.'

Anderen zien juist een sleutelrol weggelegd voor chef-staf Wiranto. 'Wiranto beschikt over vergelijkbare connecties als Prabowo. Het is alleen niet duidelijk in hoeverre hij op zijn officieren kan vertrouwen. De lijnen lopen van de president naar de legerleiders, maar van de generaals naar de lagere officieren is de loyaliteit een stuk minder duidelijk.'

Veel waarnemers vergelijken de situatie in Indonesië met die in de Filipijnen onder Marcos. 'Net als daar hebben de kerken, de islamitische organisaties en de intellectuelen zich en masse achter het idee van hervormingen geschaard', beaamt Schulte Nordholt. Maar het ontbreekt vooralsnog aan ideeën over hoe een democratisch Indonesië eruit moet zien.

'Het gaat eigenlijk alleen om de kreet ''Geen Soeharto'' De mensen hebben na ruim dertig jaar Soeharto geen flauw benul van democratie. Ze vrezen dat het zal leiden tot etnische spanningen, dat bepaalde regio's zich zullen afscheiden.'

Omdat democratie geen doorslaggevende rol speelt bij de eis tot verandering, verwacht Schulte Nordholt dat Indonesië zich snel kan herstellen als de rust terugkeert, zelfs al blijven structurele politieke hervormingen uit. 'Als de mensen het idee hebben dat de offers ergens goed voor zijn geweest, zal het weer snel een normaal land worden.' Maar er moet wel vlug iets gebeuren. 'Het slechtste wat de militairen kunnen doen is geen beslissing nemen. Dan neemt de chaos toe en speel je Prabowo in de kaart.'

Fred de Vries

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden