Militairen genoeg maar veilig, ho maar

De favela's van Rio waren het terrein van gewapende drugsbendes. Tijdens het WK voetbal patrouilleren er zwaarbewapende militairen. Maar zijn die wel de baas?

RIO DE JANEIRO - Er lopen geen zwaarbewapende tieners meer over straat in Maré. Crack en cocaïne gaan niet langer openlijk van hand tot hand, en ook de nachtenlange straatfeesten met snoeiharde muziek zijn verleden tijd. Maar de rust is bedrieglijk: 'De criminelen zijn er nog steeds', zegt Enrico (31). 'De drugsverkoop gaat gewoon door, het gebeurt alleen niet meer openlijk.'

Enrico woont al zijn hele leven in Maré, een uitgestrekt sloppenwijkcomplex in het noorden van Rio de Janeiro. Het is een van de gevaarlijkste wijken van de stad, verschillende gewapende groepen vechten er een bloedige oorlog uit met elkaar en met de politie. In het noorden van de wijk regeert een paramilitaire groep gevormd door voormalige politieagenten en militairen. In het zuiden is drugsbende Terceiro Comando Puro de baas en in het gebied ertussenin heerst Comando Vermelho.

Twee maanden geleden trokken ruim tweeduizend militairen en bijna vijfhonderd mariniers de wijk in. Enerzijds om de zestien favelas die onderdeel uitmaken van het complex schoon te vegen van beide drugsbendes, anderzijds om de 130 duizend inwoners warm te maken voor de komst van de vredespolitie UPP. Die moet na het WK de federale troepen vervangen.

'Er is weinig veranderd', zegt Enrico. 'De bendes houden zich alleen wat meer verborgen.' Dat levert wel praktische voordelen op: 'Ze laten hun wapens thuis en blokkeren de straten niet meer met hun drugsverkooppunten', zegt hij. De militairen hebben de straatfeesten van de dealers, de zogeheten bailes funk, aan banden gelegd. 'Ik werd gek van die feesten en hun rotmuziek', aldus Enrico. 'Nu de militairen hier zijn kan ik eindelijk fatsoenlijk slapen.'

Een patrouille van drie legertrucks rijdt stapvoets door de drukke straten. Motortaxi's scheuren als gekken voorbij. De trucks manoeuvreren voorzichtig langs de marktkraampjes en terrasjes. In iedere truck zitten acht zwaarbewapende militairen met strakke gezichten, hun mitrailleurs op de voorbijgangers gericht.

Verkeersaders

Tot nu toe zijn meer dan honderd verdachten opgepakt. Er is tientallen keren op de militairen geschoten, twee burgers stierven in schietpartijen. Majoor Olavo Kruchak (40) benadrukt het belang van de missie: 'Deze wijk ligt tussen twee verkeersaders, de weg vanaf het vliegveld loopt hier pal naast. Het is dus van groot belang dat we hier de veiligheid garanderen, ook met het oog op het WK.'

Maar veel wijkbewoners staan sceptisch tegenover de militarisering van Maré. 'Ze ruilen de ene gewapende groep in voor de andere', zegt Bira Carvalho (43) vanuit de krappe woonkamer van zijn huis. 'Ze rijden rond in hun trucks en richten hun machinegeweren op kinderen.' Hij lacht schamper. 'En dat noemen ze vrede brengen? Het is een vijandelijke invasie.'

'De drugsdealers zijn geen oorzaak van de problemen, ze zijn het gevolg', gaat hij verder. 'Als jongeren uitzicht zouden hebben op een goede toekomst, willen ze geen drugsdealer meer worden.' De man gaat steeds harder praten en windt zich zichtbaar op. 'De salarissen van de politici die deze zogenaamde pacificatie hebben bedacht, worden steeds hoger', buldert hij. 'Laat ze de leraren in onze wijk maar eens fatsoenlijk betalen.'

De meeste inwoners houden hun mening over de militaire bezetting angstvallig voor zich, vrijwel niemand wil met zijn achternaam in de krant. Ook Enrico wil die niet noemen, maar hij wil wel wat vertellen over het leven in Maré. In zijn buurt is Comando Vermelho de baas. 'Ze leggen de bevolking allerlei regels op', vertelt hij. 'Je mag bijvoorbeeld niet filmen, geen foto's maken en geen favela bezoeken waar een andere bende heerst. Ze creëren angst, lopen rond met hun mitrailleurs en doen waar ze zin in hebben.'

undefined

Wijsheid

'De bewoners hebben decennialang geleefd naar de wetten van de gewapende bendes', zegt Patricia Vianna, wijkbewoonster en werkzaam voor mensenrechtenorganisatie Redes da Maré. 'Nu weten ze niet meer wat wijsheid is. Door volgens de oude wetten te leven, kunnen de inwoners zich de woede van de regeringstroepen op de hals halen. Maar als ze meegaan in de logica van de regering, kan dat represailles van de drugsbendes opleveren.'

Het zal lastig zijn voor de militairen om het vertrouwen van de bevolking te winnen. Decennialang kwamen politie en militairen alleen de favela's in om te jagen op drugsdealers. De militaire politie staat daarbij bekend om haar excessieve geweld tegen de bevolking. Voor favelabewoners zijn regeringstroepen synoniem aan geweld, onderdrukking, corruptie en moord.

Dit werd nog eens bevestigd in de week voordat de militairen kwamen. De BOPE, elitetroepen van de militaire politie, trokken de wijk in om de weg vrij te maken voor de soldaten. 'Het regende aanklachten in die week', zegt Vianna. Ze vertelt hoe de agenten jongens van twaalf jaar oud in elkaar sloegen. 'Ze vroegen hen waar de drugsdealers waren en of ze zelf soms drugs verkochten.' Ook een veertienjarige jongen werd slachtoffer van de elitetroepen. 'De agenten schoten hem in zijn rug, hij was op slag dood.'

De militairen gedragen zich beter dan de politie. Maar de bevolking maakt zich zorgen over wat erna komt. Want als het WK voorbij is gaan de militairen weg en neemt de vredespolitie het over. 'Het is naïef te denken dat zij werkelijk vrede brengen', zegt Enrico. 'Het zijn dezelfde militaire politieagenten, alleen met een ander jasje. Die gasten zijn getraind om te moorden.'

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden