Milieutop Johannesburg wordt chaotische marktplaats

De Wereldtop voor Duurzame Ontwikkeling die maandag begint, heeft in de ogen van de westerse landen een heel ander doel dan in die van de ontwikkelingslanden....

Het lijkt ongelooflijk, maar het is waar: vier dagen voordat de Wereldtop voor Duurzame Ontwikkeling in Johannesburg begint, hebben de deelnemers nog geen idee van de mogelijke uitkomst. De vraag wat de ambitieuze VN-top moet opleveren, beantwoorden diplomaten en vertegenwoordigers van milieu- en ontwikkelingsorganisaties met een hulpeloos schouderophalen, of met een lijstje detailkwesties waarvoor ook volgens henzelf geen VN-top noodzakelijk is.

De World Summit on Sustainable Development (WSSD) die aanstaande maandag begint, leidt enerzijds aan te ambitieuze verwachtingen en anderzijds aan de volstrekte afwezigheid van grootse initiatieven, is de analyse van verschillende Nederlandse deelnemers.

Ondanks een reeks van vier internationale voorvergaderingen zijn de Verenigde Naties er niet in geslaagd een voorlopige slotverklaring voor de top op papier te krijgen. Aan mogelijke afspraken en besluiten wordt op dit moment druk gesleuteld. Pas tijdens de opening krijgen de deelnemers de voorlopige lijstjes te zien, waarna de bijeenkomst een week lang een chaotische marktplaats zal vormen voor belangengroepen, overheden en internationale organisaties.

De eerste week van de conferentie is volledig ingeruimd voor deze belangengroepen en bedrijven, waaronder de door prins Willem Alexander ondersteunde waterlobby. Pas de week erop arriveren de staatshoofden, onder wie wél premier Balkenende maar niet president Bush, en begint het echte zakendoen.

'We houden rekening met een mislukking', zegt Paul de Clerck van Milieudefensie, die namens de Nederlandse tak van Friends of the Earth in Johannesburg aanwezig is. De milieuorganisatie wil de top gebruiken om regels af te dwingen voor het internationale bedrijfsleven. Klachten over slechte bedrijfsvoering op het gebied van milieu en mensenrechten zouden bijvoorbeeld bij een internationaal strafhof gedeponeerd moeten kunnen worden.

In het taalgebruik van de Verenigde Naties betreft het 'type 2-afspraken': geen hooggestemde overeenkomsten tussen internationale overheden en regeringen, maar praktische regels tussen organisaties. Alleen op dat gebied is er in Johannesburg wat te halen, denkt De Clerck. De afspraken zijn nodig omdat ontwikkelingshulp steeds vaker via niet-gouvernementele organisaties wordt geregeld. 'Maar voor de conferentie zijn ze een schaamlap om te verhullen dat er op hoger niveau weinig kan worden bereikt.'

De eigenlijke ambities van Johannesburg liggen hoger, zo wordt erkend door onderhandelaars op regeringsniveau. Op de top wordt de balans opgemaakt van de VN-conferentie inzake Milieu en Ontwikkeling die in 1992 in Rio de Janeiro werd gehouden. Daar zijn afspraken gemaakt over zaken als de strijd tegen armoede, ontbossing en woestijnvorming en voor het behoud van biodiversiteit, maar ook over het veranderen van consumptiepatronen en de bevordering van duurzame landbouw.

Tien jaar later is het moeilijk deze zee van goede bedoelingen te evalueren. Bovendien hebben de VN twee jaar geleden een hooggestemde Millenniumverklaring aangenomen, waarin concrete doelen staan over de bestrijding van armoede, honger, ziekte en de beschikbaarheid van schoon water en riolering voor de hele wereld.

Daar valt in Johannesburg eigenlijk maar één ding aan toe te voegen: afspraken om dit alles werkelijk uit te voeren, inclusief een adres waar de rekening naartoe mag worden gestuurd. De ambitie is om de top inderdaad met zulke afspraken te beëindigen - reden waarom VN-secretaris-generaal Kofi Annan het aantal thema's heeft beperkt tot vijf: water, energie, gezondheid, landbouw en biodiversiteit.

Dat de voorbereiding van de WSSD tot dusver is mislukt, komt doordat de eerdere verklaringen in de praktijk niet zijn gevolgd door daden, denken westerse onderhandelaars. Vooral in ontwikkelingslanden bestaat gegrond wantrouwen tegen beloftes in VN-verband.

Na toezeggingen over het verminderen van handelsbeperkingen, bijvoorbeeld, besloten de Verenigde Staten afgelopen jaar de landbouwsubsidie aan de eigen boeren juist te verhogen. Daardoor zal het 'dumpen' van landbouwoverschotten in de Derde Wereld toenemen. Beloftes over het opkrikken van ontwikkelingshulp naar 0,7 procent van het bruto nationaal product zijn niet ingelost. Terwijl Johannesburg naderde, bleven ontwikkelingslanden dan ook vragen om garanties dat het dit keer niet bij beloftes blijft.

Zij beschouwen de WSSD als kans op meer hulp en ontwikkeling, terwijl de top in de westerse landen in het teken staat van duurzaamheid en milieu. Op dat vlak werden tien jaar geleden ook de grootste resultaten geboekt, hoewel het klimaatverdrag en het biodiversiteitsverdrag zich nog niet volledig hebben bewezen. 'Voor ons was Rio een milieutop', zegt De Clerck. 'Maar de ontwikkelingslanden zijn vooral bezig met schulden en armoede, en waren dus veel minder tevreden dan wij.'

Op financieel gebied zal Johannesburg echter niets extra's opleveren. Eerder dit jaar besloten de rijke landen hun bijdrage voor ontwikkelingshulp te vergroten met 12 miljard dollar per jaar vanaf 2006. Volgens de Wereldbank is minstens 50 miljard nodig. Wanneer volgende week de lijstjes met praktische ontwikkelingsdoelen op tafel komen, hebben ambtenaren en diplomaten de moeilijke taak het geld daarvoor te vinden.

Zowel Amerika als Europa heeft een groot deel van zijn ontwikkelingsgeld al een bestemming gegeven en ook van de extra toegezegde dollars is het doel vaak al bekend. De VS, bijvoorbeeld, willen een fors bedrag doorsluizen naar Pakistan in het kader van terrorismebestrijding. Ook het Nederlandse parlement besluit liever zelf aan welke doelen extra steun wordt verleend.

Als Johannesburg zich niet verslikt in ambitieuze doelen, kan de top dus nog altijd struikelen over financiële drempels. Volgens oud-minister Jan Pronk zijn VN-megatoppen eigenlijk uit de tijd. Eindeloze stoeten van regeringsleiders die verklaringen voorlezen zijn tijdsverspilling, zei hij onlangs. 'We kunnen nog veel leren van organisaties als de Wereldbank en het IMF. Die krijgen veel voor elkaar in vergaderingen van twee dagen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden