Milieudefensie daagt Rijk om luchtvervuiling: 'kat in het bakkie' volgens experts

De timing is perfect

Milieudefensie wil de Nederlandse staat woensdag in een kort geding dwingen tot een actievere houding om de EU-normen tegen luchtvervuiling te halen. De zaak maakt kans, denken deskundigen. 'En de timing had niet beter gekund.'

'Het huidige kabinet maakt totaal geen haast met maatregelen tegen luchtvervuiling. Sterker nog: de maximumsnelheid is op allerlei plaatsen verhoogd tot 130 kilometer per uur' Foto anp

Naar de rechter stappen om schone lucht te eisen, heeft dat zin? Milieudefensie probeert woensdag maatregelen tegen luchtvervuiling af te dwingen in een kort geding tegen de staat der Nederlanden. De zaak is 'kat in het bakkie', zo oordelen onafhankelijke experts die hun bewondering uitspreken voor de juristen van de actiegroep. Bovendien is de zaak perfect getimed in de lopende kabinetsformatie.

Milieudefensie stelt dat Nederland al jaren laks is met het halen van de Europese normen voor stikstofdioxide en fijnstof. Door luchtvervuiling leven Nederlanders gemiddeld 13 maanden korter en is de kans groter op onder meer hart- en vaatziekten en longkanker. 'We voeren al jaren actie voor schone lucht, maar de urgentie dringt niet door tot het Binnenhof', zegt campagneleider Anne Knol. 'Nederland heeft jarenlang van Brussel uitstel gekregen om aan de afspraken te voldoen, maar haalt de normen nog steeds niet.'

Het kort geding dat woensdag dient, kent een lange aanloop. In mei 2016 spande Milieudefensie een bodemprocedure aan tegen de staat om schone lucht te eisen. Toen dit voorjaar nog steeds niet duidelijk was wanneer de zaak bij de Haagse rechtbank op de rol zou komen, werd het kort geding aangespannen.

'Inmiddels weten we dat de bodemprocedure op 14 november begint', zegt campagneleider Knol. 'Maar onze zaak heeft een spoedeisend karakter, omdat er mensen ziek worden en eerder dood gaan door luchtvervuiling. Een uitspraak van de bodemprocedure laat zo weer drie maanden op zich wachten.'

De timing van het kort geding kan bijna niet beter, oordeelt Wim Voermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht in Leiden. 'Het huidige kabinet maakt totaal geen haast met maatregelen tegen luchtvervuiling. Sterker nog: de maximumsnelheid is op allerlei plaatsen verhoogd tot 130 kilometer per uur. De formateurs van het beoogde conservatieve kabinet zullen niet met hemelbestormende maatregelen komen. Milieudefensie geeft de broedende kip een koekje van eigen deeg.'

De zaak doet denken aan die van Urgenda, de actiegroep die in 2015 eiste dat de regering de uitstoot van broeikasgas veel meer zou beperken. Geheel onverwachts won Urgenda die zaak. Nog nooit eerder had een rechter een nationale regering veroordeeld tot een scherper klimaatbeleid.

Tekst gaat verder onder de graph

Luchtkwaliteit - jaargemiddelden van concentraties Foto de Volkskrant

Toch is er een groot verschil tussen Urgenda en Milieudefensie. 'Milieudefensie heeft een veel sterkere zaak', oordeelt Chris Backes, in Utrecht hoogleraar omgevingsrecht, waaronder luchtkwaliteit. 'Ik heb grote juridische twijfels over het Urgenda-vonnis. Grote kans is dat het in hoger beroep wordt teruggedraaid.'

Urgenda zal 'nat gaan' in hoger beroep en anders wel bij de Hoge Raad, verwacht ook Wim Voermans. Urgenda beroept zich op verdragen tussen staten met streefwaarden. 'Daar kun je als burger niet zomaar rechten aan ontlenen.' Milieudefensie baseert zich op duidelijke grenswaarden voor de uitstoot van stikstofdioxide en fijnstof, vastgelegd in wettelijke EU-regels die in Nederland rechtstreeks gelden. 'Kat in 't bakkie. De bodemprocedure van Milieudefensie zit geramd, desnoods tot het Hof van Justitie van de Europese Unie in Luxemburg.'

Zowel bij Urgenda als bij Milieudefensie gaat het uiteindelijk niet om om het juridische gelijk, maar om de politieke vertaling. 'Dat heeft Urgenda wel bewezen', zegt Backes. 'Twee weken na het vonnis nam de Tweede Kamer een motie aan: wij eisen dat het kabinet meer maatregelen neemt tegen klimaatverandering. Ook indien het Urgenda-vonnis in hoger beroep wordt verworpen, heeft het al waanzinnig veel gevolgen gehad. Je moet zo'n juridisch wapen niet te vaak inzetten, maar met een goede casus kan het politiek veel kracht hebben.'

Op één punt zal de rechtbank niet meegaan, verwacht Wim Voermans. 'De rechter zal niet op de stoel van de politiek gaan zitten door concrete maatregelen terug te draaien zoals 130 kilometer per uur. Dat is de zogeheten political question doctrine, die de laatste jaren ook in Nederland opgeld doet. Thierry Baudet eiste dit jaar vergeefs bij de rechter dat het kabinet sneller een knoop moest doorhakken over het Oekraïne-referendum. Geert Wilders verloor in 2012 het kort geding dat hij had aangespannen tegen het Europees noodfonds voor de euro.'

Lees verder

Hoe komt het dat de luchtkwaliteit in Nederland 'zorgwekkend' is?
De lucht in Nederland is de afgelopen decennia aanzienlijk schoner geworden. Dat komt doordat bedrijven en het wegverkeer minder schadelijke stoffen uitstoten. Toch noemt de Europese Commissie de luchtkwaliteit in Nederland nog steeds zorgwekkend. Soms worden Europese normen overschreden. Ondanks de verbetering brengt luchtverontreiniging schade toe aan de gezondheid van mens en milieu, stelt het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Schattingen van het aantal vroegtijdige doden door luchtvervuiling in Nederland lopen uiteen van 6.700 tot 12.900 per jaar. Belangrijke boosdoeners: fijnstof en stikstofdioxide.