Milde kijk op slavernij is nieuwe religie

TV-SERIE 'DE SLAVERNIJ' - Nadat Piet Emmer in de aanloop naar de NTR serie De Slavernij de redactie van advies had voorzien, kon een evaluatie achteraf niet uitblijven. Emmer jubelde in de Volkskrant dat met De Slavernij het slavernijverleden van de emotionele ballast was ontdaan (O&D, 19 oktober). We vinden dat een vreemde observatie.


Emmer schreef het best verkochte en meest leesbare boek over de Nederlandse participatie in de trans-Atlantische slavenhandel. Zijn visie is daarmee onmiskenbaar de dominante visie op het slavernijverleden. Zijn boodschap, vooral in het publieke debat, is er een van relativering van het slavernijverleden. Emmer zet zich af tegen wat hij noemt een politiek correcte visie op het slavernijverleden, maar loopt in feite juist voorop in de vorming van een nieuwe politieke correctheid.


Kenmerkend voor deze nieuwe dominante visie is dat er alleen nog een relativerende toon aangeslagen mag worden over dit verleden, los van wetenschappelijke inzichten. Emmer beroept zich hierbij op de wetenschap (het woord viel zes maal in zijn laatste Volkskrant-artikel), maar presenteert ondertussen juist een eenzijdig beeld. Een voorbeeld is het bespreken van het belang van de slavenhandel voor de Nederlandse economie. Emmer kiest ervoor het belang van de handel te relativeren. De makers van de NTR-serie deden dat gelukkig niet.


Hoe zit het dan met die wetenschappelijke inzichten? In 1956 rekende W.S. Unger uit hoeveel de slavenhandel de Middelburgse Commercie Compagnie zo ongeveer opgebracht had. In 1972 haalde Emmer dit onderzoek aan in een, overigens uitstekend, Engelstalig overzichtsartikel over de slavenhandel. In 2000 gebruikte Emmer de tekst van zijn artikel uit 1972 in zijn boek De Nederlandse Slavenhandel.


Op dat moment was het in de geschiedwetenschap echter niet meer gebruikelijk om de winst van een slavenhandelscompagnie te gebruiken als maatstaf voor de impact van de slavenhandel. Economische historici als Jan de Vries, maar ook onderzoekers van de slavenhandel zoals Johannes Postma en Henk den Heijer betogen al lange tijd dat bij de berekening van de impact het zogenoemde 'multiplier-effect' moet worden meegewogen. Hoe droegen de slavenhandel en het systeem van slavernij, ondanks de beperkte winsten van slavenhandelaren, bij aan de ontwikkeling van nieuw technologie, nieuwe vormen van industrie, en de expansie van het Atlantische handelssysteem?


Emmer bespreekt in zijn handboek 'de bijdrage van de slavenhandel en de slavernij aan het nationaal inkomen' wel. Maar hij koos de periode 'rond 1800' als ijkpunt. Rond dat jaar waren de Amerikanen de grote verladers van de Atlantische Oceaan geworden, en Nederland was vrijwel alle kolonies kwijt. Door het fenomeen op het dieptepunt van de Nederlandse maritieme macht te bekijken, laadt Emmer de schijn van een moreel ingegeven voorkeur op zich. Los daarvan blijven de culturele interactie en technische innovatie voortgekomen uit Nederlands-Atlantisch activiteiten volledig buiten beeld. De makers van De Slavernij realiseerden dat Emmers aanpak te smal is, en benoemden specifiek hoe de gehele Middelburgse economie verweven was met de slavenhandel.


Met zijn stelling dat het slavernijverleden van zijn 'emotionele ballast' ontdaan zou zijn, vertekent Emmer de werkelijkheid. Het is juist de dominantie van een relativerende toon die een open en genuanceerd debat bemoeilijkt.


De complimenten van Emmer voor De Slavernij zijn terecht, behalve daar waar de makers zich by default een relativerende toon aanmeten. De nieuwe politieke correctheid van Emmer ontneemt het zicht op de unieke aspecten van het Nederlands slavernijverleden. In plaats van het wegschrijven van het belang van de slavernij zou haar uitwerking op economisch en vooral cultureel vlak juist meer en nauwkeuriger aandacht moeten krijgen. Het plichtmatig wegrelativeren draagt daar niet aan bij.


De relativerende omgang met het Nederlands slavernijverleden hoeft niet meer te worden bevochten, hij is allang de norm.


Karwan Fatah-Black en Matthias vaN Rossum zijn promovendi aan de Universiteit Leiden en de VU. Ze becijferden de economische invloed van de slavenhandel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden