interview

'Mijn Marokkaanse pas is allang verlopen'

In vier stemronden versloeg ze woensdag haar drie concurrenten. Voor het eerst heeft de Tweede Kamer een voorzitter met een dubbele nationaliteit.

Khadija Arib: 'Ik loop al 17 jaar mee, ze weten wat ze in huis halen.' Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

De nieuwe Kamervoorzitter ontvangt in een koffietent net buiten het centrum van Amsterdam. Meteen al een stijlbreuk met haar voorgangster. Twee dagen na haar verkiezing maakt Khadija Arib (55) een ontspannen indruk. 'Ik wil geen rolmodel zijn.' Maar ze wordt wel herkend door cafégasten. 'Hé, u bent toch de voorzitter?'

Toch had haar verkiezing veel voeten in de aarde. Pas na vier stemronden won ze afgetekend. Tevoren leek het alsof de PvdA-kandidate veel weerstand opriep. Bij de PVV, die haar dubbele nationaliteit in de strijd wierp. Maar ook bij VVD-fractieleider Halbe Zijlstra, die vond dat zij geen draagvlak had. 'Ik weet niet of hij dat gezegd heeft', zegt Arib. 'Niet tegen mij in elk geval. Iedereen is vrij te stemmen op wie hij het meest geschikt vindt.'

En dat van een coalitiepartner...

'Ik heb altijd heel goed samengewerkt met de VVD. Met Edith Schippers, met Malik Azmani toen ik migratie en vluchtelingen deed.'

Was het circus achter de schermen om stemmen te winnen?

'Het mooie is dat het een geheime stemming is.' Lachend: 'Het zou zomaar kunnen dat PVV'ers op mij hebben gestemd. Ik heb drie jaar als ondervoorzitter gewerkt, vaak vergaderingen voorgezeten. Men kent me. Iedereen hield de kaarten tegen de borst. Alleen D66 heeft alle kandidaten uitgenodigd. Ik heb daar een half uur vragen beantwoord, in informele sfeer. Dat was heel positief. Daarnaast heb ik ook enkele collega's van andere partijen individueel gesproken.'

Het voorzitterschap is een eenzaam bestaan. De afgelopen jaren met Anouchka van Miltenburg bleek dat het ook een moeilijke functie kan zijn. Vanwaar het verlangen dit te gaan doen?

'Ik zit al heel lang in de Kamer en merkte dat ik me aan het onttrekken was van het werk dat een Kamerlid zou moeten doen: dat je een portefeuille hebt, het debat aangaat. Ik ging me steeds meer verdiepen in het functioneren van de Kamer als geheel. Daarom wilde ik bij de PvdA ook fractiesecretaris worden. Ik heb in de fractie gezegd: ik wil geen grote portefeuille, ik wil wat betekenen voor iedereen. Dat was mijn drijfveer.'

Maar als u zegt dat het steeds meer moeite kostte u voor het Kamerwerk te motiveren...

'Dat heb ik niet gezegd.' Lacht weer. 'Mijn belangstelling is verschoven. Zorg, kinderrechten, vrouwenrechten - daar voor opkomen, is het mooiste wat me kon overkomen. Maar zit je zo lang in de politiek, dan wordt het instituut als geheel belangrijk.'

Is dat ook omdat u mogelijkheden tot verbetering ziet?

'Ik heb de Kamer meegemaakt als regeringspartij, maar ook vanuit de oppositie. Dan ervaar je het verschil in informatie. Alle Kamerleden moeten gelijk geïnformeerd worden.

'Van Nieuwenhoven, Weisglas, Verbeet, Van Miltenburg - ik heb veel voorzitters meegemaakt. Verbeet is in het begin ook helemaal afgemaakt. Het hoort er bij. Dat laat zien dat het een eenzaam beroep is. Iedere voorzitter heeft een eigen stijl. Het is niet alleen technisch, je brengt een persoonlijkheid mee. Ik heb genoeg levenservaring om daar ontspannen te zitten. Voorzitten en tegelijk minder zichtbaar zijn, dat vind ik belangrijk.'

Martin Bosma, een van uw concurrenten, zei: de Kamervoorzitter moet een robot zijn. Eens?

'Ik vind het niet. Je brengt altijd iets van jezelf mee. Martin is ook geen robot. Hij maakt grapjes, probeert de boel op een leuke manier op tempo te houden. De menselijke kant speelt een rol. Er zullen ook opmerkingen over mij komen. Elke klacht ga ik als een advies beschouwen.'

Nog één keer: iemand zegt nepparlement, wat doet u?

'Ik zal hem nooit het woord ontnemen.'

Dus niet zoals Ankie Broekers-Knol in de Eerste Kamer deed de microfoon dichtdraaien?

'Nee nee. Alleen bij scheldpartijen en het kwetsen van collega's zou ik even schorsen. Ik heb twee keer collega's erop aangesproken toen zij tegen de PVV tekeer gingen en de Tweede Wereldoorlog erbij haalden. Nog tijdens het debat maakte één excuus.'

Een eenzaam ambt, zegt u. Die eenzaamheid lijkt van toepassing op uw hele carrière. (Arib schiet in de lach.) U was een van de eerste migranten bij uw studie, later in de Tweede Kamer. Wat voor invloed heeft dat?

'Dat is een belangrijke leerschool. Ik ben weerbaar en heb mijn grootmoeder en moeder als voorbeeld: onafhankelijke vrouwen.'

Als voorzitter ben je heel zichtbaar. Voelt u zich een rolmodel?

'Ik heb die verwachting gemerkt in de reacties, niet alleen bij mensen met dezelfde achtergrond, ook bij geboren Nederlanders. Dat heb ik zelf altijd willen afhouden. Ik vind dat vervelend. Dan lijkt het alsof je heilig bent. Mensen hebben de vrijheid zo naar je te kijken. Ik merk wel een soort blijheid, een enorme trots...

'Gerdi Verbeet zei altijd: ik ben de kleindochter van een dienstmeisje, die trots zou zijn als ze me op die stoel zag. Zo ben ik de dochter van een gastarbeider. Dat dit kan, laat zien hoe mooi Nederland is. Ik ben er trots op dat we in zo'n land wonen, waar je kansen kunt grijpen.'

Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Veel kritiek ging over uw Marokkaanse afkomst. Speelt dat voor u een rol? Maakt dat het juist extra mooi dit ambt te krijgen?

'Nee. Ik heb al drie jaar geregeld voorgezeten en kreeg altijd goede reacties van collega's. Als ik een beetje had getwijfeld aan mijn capaciteiten had ik het niet gedaan.'

Medestanders draaiden het niet om door te zeggen: juist in Nederland kan het wèl, met een Marokkaanse afkomst. Waarom niet?

'Ik heb mij op mijn kwaliteiten gericht. Ik loop 17 jaar mee in de Kamer, ze weten wat ze in huis halen. Of ik mijn achtergrond moest inzetten, heb ik me niet bewust afgevraagd. Maar als iemand transparant is, dan ben ik het wel. Ik heb een boek over mezelf geschreven, men weet onderhand wel wie ik ben.'

De afgelopen weken kwam ook weer onder een vergrootglas te liggen dat u in een adviesraad van de Marokkaanse koning zat.

(Schatert.) 'Ik heb nooit in een adviesraad gezeten. Leven onder een dictatuur heeft mij gevormd. Het heeft mij geleerd hoe belangrijk vrijheid van meningsuiting is, geleerd wat persvrijheid is, hoewel de pers mij soms volledig afmaakt... En ik ben opgepakt in Marokko.

'Maar de Marokkaanse koning, die veertig jaar dictator was, is overleden in 1999. Daarna is er een waarheidscommissie gekomen, naar voorbeeld van Zuid-Afrika. In dat kader werd ik gevraagd voor een werkgroep van migranten, precies in de periode van drie maanden dat ik niet in de Kamer zat. Dat is het en meer niet.

'Ik heb de Marokkaanse nationaliteit, omdat je daar niet vanaf kunt. Maar mensen moeten de vrijheid hebben te kiezen, twee nationaliteiten of een. Ze moeten die keuzevrijheid hebben. Mijn Marokkaanse pas is overigens allang verlopen.'

Het verwijt van dubbele loyaliteit draagt u al lang mee. Net als de vliegreis die u door een Marokkaanse staatscommissie liet betalen. U moet zich vaak verdedigen. Krijg je dan een pantser?

Voor het eerst neemt Arib even de tijd. 'Ik weet van mezelf wat ik gedaan heb. Ik ga vier of vijf keer per jaar naar Marokko, dan heb je geen snoepreisje naar Marokko nodig. Ik was niet de enige hoor, we waren met z'n tienen, ook een ander Kamerlid. Het was heel dom, zoiets moet je gewoon niet doen. Ik wilde dat ticket terugbetalen, dat mocht niet.'

Arabische namen hebben vaak een betekenis. De uwe ook?
'Mijn moeder noemde me eerst Bahija, naar een beroemde Marokkaanse zangeres uit die tijd. Mijn vader vond dat niets. Die heeft me later naar de eerste vrouw van de profeet genoemd, die twintig jaar ouder was dan hij. Een zakenvrouw, rijk, die - anders dan hij - kon lezen en schrijven. Mijn vader vond dat ik aan die voorwaarden moest kunnen voldoen. Of dat gelukt is? Jullie mogen oordelen.'

CV

1960 Geboren in Hedami (Marokko)
1975 Emigratie naar Rotterdam
1985 Afgestudeerd aan de sociale academie in Amsterdam
1995 Doctoraal sociologie UvA
1978-1983 Maatschappelijk werkster
1982-1992 Actief in de Marokkaanse Vrouwen Vereniging Nederland
1984-1987 Coördinator werkgelegenheidsproject migrantenvrouwen in Amsterdam
1988-1998 Beleidsmedewerker bij de gemeente Amsterdam
1998-nu PvdA-Kamerlid
2014-2016 PvdA-fractiesecretaris Tweede Kamer
2016 Voorzitter Tweede Kamer

Arib schreef twee boeken. Ze is alleenstaand, heeft drie volwassen kinderen en is inmiddels oma.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.