Mijn dochter zei: 'Mama, ben je stout geweest?'

Als een moeder in de cel zit, is het risico groot dat haar kinderen later ook crimineel worden. Bestrafte moeders krijgen sinds kort een opvoedcursus. Met indrukwekkende resultaten. 'Ik was 'van de schreeuwvereniging', nu kan ik rustig blijven.' Bij uitzondering mocht de Volkskrant meekijken.

Naomi (39) en Richella (34) zijn allebei moeder, van Caribische afkomst en onlangs vrijgekomen uit de gevangenis. Aan de Utrechtse Oudegracht gaan ze in een cursusruimte op in een rollenspel. Naomi speelt zichzelf als moeder, Richella speelt haar zoontje Stanley.

Naomi: 'Stanley, ik heb het je al gezegd, de tv gaat nú uit.'

Richella, met een hoog kinderstemmetje: 'Dit filmpje is echt heel leuk, laat me nou kijken. Ik mag hier ook nooit wat.'

Meer nog dan een criminele vader is een moeder in de cel van grote invloed op een gezin. De kans dat kinderen van gedetineerde vrouwen zelf in de toekomst ook crimineel worden, is groot. De opvoedingstraining Betere Start leert gedetineerde moeders van kinderen tussen 2 en 10 jaar hoe nuttig het is om met hun kinderen te spelen en hoe belangrijk consequent zijn tegen je kind is.

De felle Naomi is net vrij na een half jaar achter de tralies wegens poging tot doodslag. Richella heeft een week gezeten voor diefstal. Als het rollenspel voorbij is, overdenkt Naomi haar gedrag. Het liefst zou ze haar zoontje stevig op zijn nummer zetten, maar ze leert dat het beter is rustig te blijven, zijn tegenwerpingen te negeren en gewoon de tv uit te zetten.

Zo begrijpt zoontje Stanley beter dat treiteren om zijn zin te krijgen niet werkt. Als hij even later uit zichzelf een boekje zou pakken, kan moeder Naomi zeggen: 'Goed zeg, dat je nu zo lekker aan het lezen bent.'

Gedragsproblemen

De Universiteit Utrecht, het Universitair Medisch Centrum Utrecht, Penitentiaire Inrichting Ter Peel en het ministerie van Veiligheid en Justitie hebben het trainingsprogramma gezamenlijk ontwikkeld.

Betere Start boekt indrukwekkende resultaten, blijkt uit onderzoek van de Universiteit Utrecht. De gedragsproblemen van de kinderen van cursisten zijn aanzienlijk afgenomen. Het ministerie wil daarom dat moeders in de gevangenis standaard deze training krijgen aangeboden.

Jaarlijks zitten ongeveer drieduizend vrouwen vast in een van de vijf vrouwengevangenissen. Bijna driekwart van hen is moeder van ten minste één minderjarig kind.

De vrouwen beginnen met de training als hun gevangenisstraf ten einde loopt. Na veertien sessies van twee uur komen de begeleidsters nog vier keer thuis op bezoek, om de vrouwen te helpen het geleerde in de praktijk brengen.

Trainster Myriam Nourredine en haar jongere collega Marieke Wildeman doen deze ochtend met Naomi, Richella en drie andere vrouwen sessie nummer negen. De sfeer is uitgelaten. Cursisten en trainsters begroeten elkaar bij binnenkomst met drie zoenen. De trainsters trakteren op kruimelvlaai omdat beiden afgelopen week jarig zijn geweest.

Het eerste discussiepunt van vandaag is de vraag hoe je een maximum kan stellen aan de tijd die je kind achter de computer of voor de tv doorbrengt. Het duurt even voordat sommige vrouwen het nut van zo'n limiet inzien. Bij Naomi valt het kwartje. 'Anders krijgen je kinderen van die vierkante televisieogen.'

De vrouwen zijn gemotiveerd. Ieder van hen heeft zich in de cel schuldig gevoeld tegenover hun kind. Hier krijgen ze de mogelijkheid om daar iets van goed te maken door een betere opvoeder te worden.

Opgevreten door schuldgevoel

Richella vertelt dat haar 10-jarige dochtertje Laetitia helemaal in de war was, ook al moest haar moeder maar één week zitten. Het meisje vond het heel erg dat ze weg was en maakte zich zorgen over haar. 'Ze vroeg me: word je daar mishandeld, mama?'

Naomi heeft een mbo-opleiding pedagogisch werk afgerond. Hoe is het dan mogelijk, vraagt ze zich af, dat ze die bewuste avond een buurvrouw zo heeft kunnen aanvliegen dat die haar leven niet meer zeker was? Lange tijd had die dame haar het bloed onder de nagels vandaan gehaald, probeert Naomi het te verklaren. De spanning was hoog opgelopen en ze heeft een explosief karakter: haar moet je niet boos maken, dan staat ze niet in voor zichzelf.

Het leven stopte in haar beleving toen ze een half jaar vast kwam te zitten. Naomi werd opgevreten door schuldgevoel, iets waar mannen in de gevangenis volgens haar veel minder last van hebben. Het ergste vindt ze dat Stanley van 10 en zijn kleinere zusje hebben gezien hoe mama werd afgevoerd met een politiebus.

De eerste keer dat ze op de training Betere Start kwam, vond Naomi er niets aan. Maar toen ze het geleerde thuis ging toepassen, stond ze versteld. Ze was 'van de schreeuw-vereniging'. Hier leert ze hoe ze door rustig te blijven veel beter met haar kinderen kan omgaan.

Naomi's oudste dochter Michelle, 20 jaar inmiddels, was woedend op haar. Ze heeft haar moeder al die maanden niet opgezocht in de gevangenis. Deze week heeft ze voor het eerst weer een nacht bij haar moeder thuis geslapen.

Naomi vertelt trots dat haar volwassen dochter haar tentamens goed heeft doorstaan. 'Op deze cursus heb ik geleerd om complimentjes te geven. Ik heb tegen Michelle gezegd: wat goed dat je zo je best doet op school, ondanks alle problemen die je moeder veroorzaakt.'

Trainster Myriam zegt het ook weer in deze sessie: als je je kind liefde en complimentjes geeft, gedraagt het zich eerder positief in de buitenwereld. Als je alleen maar moppert en schreeuwt, gaat je kind dat ook doen tegen anderen. Om het voor te doen, geven de trainsters de vrouwen als beloning een aardbei of een winegum als ze een goede bijdrage hebben geleverd aan de discussie.

Aan de wand hangen gekleurde vellen met de namen van de cursisten, hun kinderen en de specifieke problemen die ze hebben met opvoeding. Patricia, een 29-jarige vrouw met stijlgemaakt zwart haar met enkele knalrode lokken, moet haar rol als moeder zien terug te krijgen.

De vrouw van Congolese afkomst is, als veel gedetineerde vrouwen, een alleenstaande moeder. Toen de politie haar kwam halen, moest ze halsoverkop vrienden bellen, of ze haar dochter Isa van 5 jaar tijdelijk wilden verzorgen.

Patricia heeft een maand gezeten. Het enige wat ze kwijt wil over haar veroordeling is dat ze in een onverzekerde auto had rondgereden. Net als de andere aanwezige vrouwen beschouwt ze zichzelf niet als een zware crimineel. Dat ze haar kind moest missen, vond ze het ergste van haar gevangenschap. Schrijnend vond ze het, toen haar dochtertje vroeg: 'Mama, ben je stout geweest?'

Maar met haar vrijlating zijn haar problemen niet voorbij. Ze heeft schulden en heeft haar baan verloren. Ze heeft er moeite mee de opvoeding weer op te pakken na haar detentie. Daarom is ze op cursus, zegt ze.

Veel gedetineerde moeders hebben schulden. Ze zijn gemiddeld lager opgeleid en gemiddeld jonger moeder geworden, blijkt uit het onderzoek van de Universiteit Utrecht. Ze hebben veel vaker dan andere vrouwen een ongelukkige jeugd gehad, met mishandeling, misbruik of ouders die zelf ook in de gevangenis hebben gezeten.

Vrouwen zitten het vaakst voor drugscriminaliteit, op de tweede plaats staat diefstal. Tweederde van de vrouwen in de cel is allochtoon. Eenderde van de gedetineerde moeders kampt met depressieve gevoelens.

Duidelijke routine

Op de cursus zijn hechte vriendschappen ontstaan. Safia (43), een wervelwind van Joegoslavische afkomst, en Angelique (28), de enige Nederlandse vrouw in het gezelschap, gaan na afloop graag nog even samen de stad in.

Angelique, een blozende meid met een zachtaardig gezicht, heeft een kleine maand gezeten voor fraude. Safia is aan het eind van zes maanden gevangenisstraf wegens afpersing. Ze blijft er overigens bij dat ze onschuldig is. 'Het is in mijn nadeel dat ik Joegoslavisch ben; dat staat voor maffia.'

Safia heeft haar celstraf verborgen weten te houden voor sommige mensen in haar omgeving. Haar zoontje van 2 dacht dat ze veel moest werken. Haar werkgever in de zorg, waar ze een nulurencontract heeft, denkt dat ze een tijd in haar vaderland wilde doorbrengen. Ze gaat meteen als ze vrij is weer aan de slag.

Waar Safia denkt dat ze soms een te strenge moeder is voor haar drie kinderen (22, 15 en 2 jaar oud), heeft Angelique grote moeite met het in toom houden van haar zoontje van 10 en haar dochtertje van 4. 'De oudste van mij is best moeilijk. En ik ben niet altijd consequent genoeg.'

Op verzoek van trainster Myriam heeft Angelique huisregels opgesteld voor haar kinderen. Het is beter om te zorgen dat je kind iets niet gaat doen, dan hem hiervoor later te bestraffen.

Angelique moet zich aan een duidelijke routine gaan houden: om half zes eten, daarna mogen de kinderen nog even buiten spelen. Bij regelmaat voelen kinderen zich veilig. Dan zullen ze ook minder zeuren om later naar bed te mogen gaan.

De vrouwen voelen zich serieus genomen en zelfs vertroeteld door de trainsters Myriam en Marieke. Ze zijn schatten, zegt Naomi. 'Ik had niet verwacht dat ik zo zou lachen.'

Aan het eind van de les heeft Naomi daarom een mededeling. 'Wij moeten zingen, want deze lieve dames zijn jarig geweest.' Meteen barsten de vrouwen los in een 'Zij leve lang, hoera, hoera' voor hun juffen. Wat beduusd laten zij zich in het zonnetje zetten.

De bedoeling is dat de vrouwen de opvoeding na de cursus en de huisbezoeken zelf af kunnen. Maar ze mogen daarna altijd bellen, en dat doen ze soms ook. 'Weet je wat belangrijk voor hen is?', zegt Myriam. 'Wij komen onze afspraken na. Veel van deze vrouwen zijn al zo vaak teleurgesteld in het leven.'

De namen van de deelneemsters aan de training zijn om privacyredenen gefingeerd.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden