Mijn broer is geen beest

In april 2011 vermoordt de psychotische Alain zijn moeder. Alle alarmsignalen stonden op rood. Toch greep de GGZ - dezelfde die ook Tristan van der V. behandelde - niet in.

Alain van der Heide wordt 's ochtends wakker met een gedachte die hem niet meer loslaat. Nu is het genoeg, denkt hij. De stemmen in zijn hoofd zeggen het ook: nu is het genoeg. Hij loopt naar de keuken en pakt daar een van de messen uit de la. Een aardappelschilmes. Daarna gaat hij naar de slaapkamer van zijn moeder, waar tientallen Boeddhabeelden staan uitgestald. Het is vroeg, nog voor zes uur. Zijn moeder slaapt nog. Het is zaterdag 16 april 2011.


Alain maakt zich grote zorgen. Sinds een paar weken is hij ervan overtuigd dat het leven van hem en van zijn moeder snel zal eindigen. Dat ze allebei zullen worden doodgeschoten. Daarom heeft hij haar vaak gebeld. Soms wel tien keer op een dag - alleen maar om te controleren of ze er nog was. Zijn moeder noemt dat stalken. Voor hem is het pure bezorgdheid. 'Alain hield zielsveel van zijn moeder', zegt zijn zus Linda van der Heide (43).


Daarom staat hij nu met het aardappelschilmes in haar kamer.


Dit is het verhaal van Alain van der Heide (38), gebaseerd op zijn medisch dossier en op gesprekken met zijn zus Linda.


Wie Alain ontmoet, ziet een grote, aandoenlijke jongen, zegt Linda. Kinderlijk open, zoals een psychiater hem omschrijft. Een jongen die aan één stuk door praat en het steeds heeft over zijn 'goede staat van dienst'. Bij zijn geboorte hebben zijn ouders hem vernoemd naar Alain Delon, een van Frankrijks mooiste acteurs. 'Daaruit spreekt de hoop op een succesvol, eventueel talentvol kind', aldus de psychiater. 'Daarin is zijn vader in ieder geval teleurgesteld geraakt.'


In het hoofd van Alain is het een chaos. Hij is psychiatrisch patiënt en lijdt aan paranoïde schizofrenie. In zijn hoofd hoort hij stemmen die opdrachten geven. Ook ziet hij dingen die er niet zijn.


Alain verkeert in een constante staat van paraatheid. Hij denkt dat mensen het op hem hebben gemunt. Als hij figuren zoals Willem Holleeder op tv ziet, bijvoorbeeld. Dan zegt hij tegen zijn zus: 'Linda, er zijn erge dingen aan de hand - ik kan er nu niet te veel over zeggen.' Bladzijden vol kan hij schrijven over de man en de vrouw die hem achtervolgen. 'Ze zijn heel wreed', staat er dan. 'En ze maken me helemaal gek. Deze mensen geven niet om mij en willen mij dood, zo snel mogelijk.'


Zijn toestand is al jarenlang stabiel slecht, zegt Linda. Op zijn 16de kreeg hij zijn eerste psychose. Hij sliep met messen onder zijn bed, maakte een strop van een touw in de berging. 'Hij balanceert altijd op het randje van de afgrond. Er hoeft maar dít te gebeuren of hij schiet door naar beneden.' Hij werd drie keer gedwongen opgenomen en deed twee zelfmoordpogingen. Als hij zich bedreigd voelt, kan hij agressief zijn.


Maar dit verhaal gaat niet alleen over Alain van der Heide. Het gaat ook over de GGZ. Om precies te zijn: over GGZ Rivierduinen die Alain al sinds zijn 18de behandelt, maar die volgens zijn zus Linda niets heeft gedaan om te voorkomen dat het zo zou misgaan. Terwijl er zo veel alarmsignalen waren. Naar de telefoontjes van zijn moeder zou niet zijn geluisterd.


GGZ Rivierduinen is ook de instelling die Tristan van der V. behandelde. Ook in zijn geval besloot Rivierduinen niets te doen met signalen van zijn ouders. Later richtte hij een bloedbad aan in Alphen aan den Rijn. Er vielen zes doden en zestien gewonden.


Alain komt niet van de ene op de andere dag met het mes in de kamer van zijn moeder terecht. Op de avond van 28 maart vindt er een voorval plaatst dat later het 'fietsincident' zal gaan heten.


Alain is op weg naar zijn huis, als er een vrouw met haar fiets op zijn achterwiel botst. Hij slaat over de kop en hun fietsen raken beschadigd. Als de vrouw hem naar zijn identiteitspapieren vraagt, begint hij plotseling hard op haar in te trappen.


Als hij later wordt opgepakt, loopt het weer uit de hand. 'Ze hebben hem met vijf of zes agenten op de grond moeten werken. Later zag mijn moeder dat er grote plukken haar op zijn hoofd verdwenen waren. De agenten zeiden dat ze zoiets nog nooit hadden meegemaakt.'


Fietsincident

Omdat de politie het niet vertrouwt, roepen ze de crisisdienst op. De dienstdoende psychiater ziet geen reden om verder naar hem te kijken: hij mag naar huis. Ook Alains eigen psychiater is op de hoogte, maar hij vindt het niet nodig hem te onderzoeken.


Vanaf die tijd laat het fietsincident Alain niet meer los. Eindeloos draait hij het verhaal af tegen zijn moeder en zijn zus. Voortdurend prevelt hij: mijn goede staat van dienst, mijn goede staat van dienst.'


'Het waren duidelijke tekenen', zegt Linda.


Zijn moeder vertrouwt het niet en belt met GGZ Rivierduinen. Volgens de GGZ is er altijd iemand beschikbaar geweest om haar te helpen, maar Linda hoort iets anders. 'Tegen mijn moeder werd gezegd dat de casemanager op vakantie was', zegt Linda. 'Over een week moest ze maar eens terugbellen.'


Alain heeft een bijzondere band met zijn moeder. 'Ze was altijd met hem bezig', zegt Linda. 'Haar grootste angst was dat hij als zwerver zou eindigen.' Hun verhouding is bij tijd en wijle problematisch: 'Soms zag hij zijn moeder als de heilige maagd Maria en soms zag hij haar ook als een heks', aldus zijn dossier.


In de weken daarna gaat Alain verder achteruit. Hij sport niet meer, kijkt steeds waziger uit zijn ogen en doet de deur niet meer open. Bij problemen mijdt hij hulp, aldus het dossier.


De casemanager heeft een paar keer telefonisch contact met Alain, maar concludeert steeds dat er geen 'aanwijzingen voor acuut gevaar' zijn.


Zijn moeder besluit zelf aan de bel te trekken.'Mijn moeder zat er helemaal doorheen', zegt Linda. 'Ze was zo bang dat hij weer psychotisch aan het worden was.' Maar ze krijgt de psychiater niet te spreken. Aan de casemanager vertelt ze hoe ernstig de situatie is, maar die ziet opnieuw geen reden om in te grijpen. Wel beweert hij achteraf dat hij bij hem langs is gegaan.


Op haar verzoek belt hij nog een keer met Alain. 'Het was een kort gesprek', zegt Linda. 'Alain zei dat het goed ging - dat doet hij altijd als het slecht gaat - en daarna hingen ze weer op.'


In totaal belt zijn moeder vier keer. 'Ze voelde zich ontzettend in de steek gelaten. Toen ik erop aandrong nog een keer te bellen, zei ze: Linda, ze komen toch niet. Ze was moe. Murw. Ze was bang dat Alain zichzelf iets zou aandoen. Hij had zijn polsen al eens doorgesneden.'


De psychiater van Rivierduinen laat al die tijd niets van zich horen. Hij heeft zijn patiënt dan al meer dan een half jaar niet gesproken. In maart is Alain niet komen opdagen voor zijn verplichte afspraak, maar de psychiater ziet geen aanleiding voor actie. Hij vindt dat de patiënt ook een eigen verantwoordelijkheid heeft.


Uiteindelijk besluit Alains moeder haar zoon zelf in huis te nemen. Op donderdag 14 april belt ze Rivierduinen voor het laatst. Ze vertelt opnieuw hoe bang ze is dat het uit de hand loopt. Weer gebeurt er niets.


Alain steekt zijn moeder een aantal keren in de hals. Ze weet hem van zich af te duwen en rent naar de voordeur, maar die zit op slot, uit angst voor inbrekers.


Niet lang daarna horen de buren haar schreeuwen: 'Ik ga dood.'


Ze vlucht naar de keuken, maar Alain duwt haar op de grond en gaat bovenop haar zitten. 'Alain', zegt zijn moeder. 'Doe het niet. Ik hou van je, ik ben je moeder.'


Maar Alain wil zijn 'karwei' afmaken, zoals hij later letterlijk zal verklaren. Met het mes snijdt hij haar keel door, van haar linker- tot haar rechteroor. Vervolgens pakt hij twee scharen en steekt die in haar hals.


Etty Dekker overlijdt op 67-jarige leeftijd in de keuken van haar eigen huis. De worsteling heeft acht minuten geduurd. Alain sluit haar ogen en blijft verward naast haar zitten. De politie vindt hem in een huis vol bloed.


Tuchtcollege

'Mijn moeder is op beestachtige wijze vermoord ', zegt Linda van der Heide, 'Maar mijn broer is geen beest, mijn broer is ernstig ziek.'


Rivierduinen heeft haar broer verwaarloosd, stelt ze. 'Mijn moeder en Alain zijn aan hun lot overgelaten, terwijl alle signalen op rood stonden. Ze zeggen steeds dat er geen gevaarcriteria waren, maar hoe kun je dat vaststellen als je niet naar iemand toegaat? Ze zijn passief en afwachtend geweest. Ze hebben hen maar wat laten aanmodderen. Mijn moeder heeft gedaan wat de GGZ op dat moment had moeten doen: hem opnemen.'


'Mijn moeder is niet serieus genomen. Toen ze aangaf dat het niet goed ging met Alain, is ze weggezet als overbezorgd en hysterisch. Een zeur. Ik vraag me af wat dit betekent voor de rest van de GGZ. Hoeveel mensen als Alain lopen er rond? Hoeveel familieleden voelen zich niet gehoord?'


Familieleden hebben vaak het gevoel dat ze niet tot de behandelaars doordringen, zegt directeur Bert Stavenuiter van Ypsilon, vereniging voor familieleden van patiënten. Jaarlijks melden zich rond de duizend mensen bij de vereniging die zich niet serieus genomen voelen door de GGZ. 'Volgens de richtlijnen moeten familieleden bij de behandeling worden betrokken, maar wij zien dat hulpverleners soms geen idee hebben hoe ze dat moeten doen. Wij kennen meer gevallen waarin het ernstig is misgegaan', zegt hij.


Over het handelen van de psychiater in de zaak van Alain oordeelt de Inspectie voor de Gezondheidszorg: hij had hem moeten onderzoeken. Linda diende daarom een klacht in bij het tuchtcollege, dat dinsdag uitspraak doet.


Achteraf stelt de psychiater dat hij niet bij Alain langs is geweest, omdat hij verwachtte dat die de deur toch niet zou opendoen. 'Een absurde redenering', zegt Linda. 'Dit betekende juist dat ze wél hadden moeten langsgaan.' Ook daarin geeft de inspectie haar gelijk: 'De regie lag te veel bij de patiënt, terwijl hij in crisis was.'


Alain krijgt in december 2011 tbs; hij wordt volledig ontoerekingsvatbaar verklaard. Linda heeft inmiddels weer contact. 'Ik wil voor hem zorgen zoals mijn moeder het zou hebben gewild. Ik voel nu vooral mededogen.' Haar advocaat Lotte Versteegh verdedigt zowel haar broer als haar.


Na haar moeders dood hield ze het contact maandenlang af. Nog steeds heeft ze het er af en toe moeilijk mee. 'Ik verwachtte dat hij zich schuldig voelde. Dat hij hetzelfde verdriet zou voelen als ik. Maar daar is helemaal geen sprake van. In zijn hoofd is er iets heel anders gebeurd. Hij zegt: ik heb haar gered, ik heb haar een dienst bewezen.' Documentaire De NCRV zendt in 2013 een documentaire van Jessica Villerius uit over de zaak. Linda van der Heide zet een stichting op voor lotgenoten: stichting-etty@kpnmail.nl


Reactie GGZ

GGZ Rivierduinen zegt niet gedetailleerd op de zaak te kunnen ingaan vanwege het beroepsgeheim. Geneesheer-directeur Cecile Gijsbers stelt wel dat er in de weken voor de dood van de moeder 'regelmatig en intensief contact' is geweest. 'Er is weloverwogen gereageerd op signalen. Dit is een vreselijk en tragisch incident, maar wij kunnen helaas niet 100 procent voorkomen dat zoiets zich voordoet. Het is moeilijk om op individueel niveau te voorspellen. Wij hebben naar eer en geweten gehandeld.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden