INTERVIEW

'Migrantenquotum? Het is geen melk'

De Europese buitengrenzen zijn de dodelijkste op aarde, met alle migranten die er sterven. 'Dit is niet het beschavingsideaal waar Europa voor staat.'

Henk van Houtum.

'Aan de grenzen herkennen we een beschaving.' Dat gelooft Henk van Houtum, hoofd en medeoprichter van het Nijmegen Centre for Border Research van de Radboud Universiteit. 'Je laat zien wie je bent door je gedrag tegenover de buitenwereld. Dat bepaalt je identiteit. Als je een beschavingsideaal hebt, moet je dat ook naar buiten toe laten zien.'

Met de Europese beschaving is het treurig gesteld, als je Van Houtums manier van denken volgt. Hij noemt de Europese buitengrenzen de 'dodelijkste op aarde'. Vandaar dat Van Houtum, ook universitair hoofddocent politieke geografie in Nijmegen, het liefst zou willen dat de sterk aangezette buitengrenzen van de Europese Unie zouden vervagen.

Fort Europa

De Volkskrant buigt zich de komende weken over de ongekende vluchtelingencrisis die Fort Europa doet kraken. Wie zijn de migranten, wat zijn de gevolgen en kan het ook anders? Het probleem is zo ingewikkeld dat we zouden willen wegkijken, maar dat gaat niet lukken, schrijft hoofdredacteur Philippe Remarque in zijn introductie.

We zien deze zomer dat er in Calais hekken worden gebouwd en in Hongarije. Het is de bedoeling om boten te vernietigen in Libië, zodat vluchtelingen moeilijker de Middellandse Zee kunnen oversteken. U zegt dat tegenhouden averechts werkt. Hoezo?

'Door steeds scherpere controle wordt de legale doorgang heel klein en smal. Dit blokkeert de migratie niet, maar illegaliseert haar steeds meer. Als iets niet legaal is, wil dat niet zeggen dat het niet gebeurt. Dat is een misvatting van de overheid. Het leidt ertoe dat mensen zich verstoppen in vrachtauto's, gevaarlijkere routes kiezen, dat er nog meer doden vallen aan de grens. Politici reageren panisch als migranten toch door die kleine doorgang blijven komen. Dat voedt de angst en de roep om strengere controles. Zo ontstaat een negatieve spiraal.'

Een migrant kijkt voor een doorgang bij een hek bij Frethun in de buurt van Calais, Frankrijk. Beeld afp

Zouden we zonder grenzen niet worden overlopen door de migranten?

'Dat is maar zeer de vraag. Door de grenzen te sluiten, wordt het komen en gaan van arbeidsmigranten onderbroken. Ze blijven binnen. Dat zag je bijvoorbeeld bij de Marokkaanse seizoensarbeiders die in Spanje kwamen werken. Ze gingen altijd na het seizoen terug naar huis, totdat Spanje bij de Schengenzone kwam en de toegang werd beperkt. Als de grenzen open gaan, kan de circulaire migratie weer op gang komen.'

Er waren nog nooit zo veel mensen op de vlucht als nu. Is dat geen reden om niet iedereen toe te laten?

'Het gaat vaak over horden mensen, over massa-immigratie. Maar mondiaal draait het om een kleine groep: 3 procent is migrant, al decennialang. Mensen besluiten niet zomaar te migreren. Het percentage vluchtelingen op de wereldbevolking is bijna hetzelfde gebleven, rond 1 procent. In de jaren rond de Tweede Wereldoorlog waren er relatief meer vluchtelingen dan nu. Alleen kwamen ze toen uit Europa. Ook nu de vluchtelingen voornamelijk uit Afrika en het Midden-Oosten komen, hebben we een verantwoordelijkheid als wereldgemeenschap. Europa heeft niet eens de meeste reden om moord en brand te schreeuwen, want verreweg de meeste vluchtelingen worden opgenomen in de buurlanden.'

Beeld de Volkskrant

Wat zijn de voordelen van vrije migratie?

'Open grenzen zijn goed voor de economie en het is rechtvaardiger. Nu we migranten tegenhouden, leidt dat steeds vaker tot hun dood. Wie had dat kunnen denken? Het ideaal van de EU was toch naar buiten kijken, de wereld mooier maken.

'Daarnaast vergroten de steeds hogere hekken de angst voor wat zich achter die hekken bevindt. Als je hoge muren optrekt, zie je de ander niet. Op deze manier wordt extreem nationalisme salonfähig. Het migratiebeleid kan grote consequenties hebben voor de toekomst van de Europese Unie. Die is gericht op het slechten van de Europese grenzen. Samenwerking, dat was het vooruitgangsideaal. Nu wordt er al gesproken over grenscontroles binnen de Schengenzone. De Europese Unie kan afbrokkelen, niet alleen door de economische crisis, maar door zijn eigen harde grenzenbeleid.'

De EU-landen hebben net besloten tot herverdeling van migranten. Vluchtelingen die aankomen in Griekenland of Italië worden overgebracht naar andere landen. Dat is toch een stap vooruit in de onderlinge solidariteit?

'Het is erbarmelijk dat over vluchtelingen gesproken wordt als een last. Een quotum voor migranten, alsof ze een soort overtollige melk zijn. Een plaag. Die beeldtaal versterkt de fobie. Het zou niet moeten gaan over aantallen, maar over de voor- en nadelen van migratie. Op termijn zijn migranten nodig voor de economie.'

Een nadeel is dat mensen hun baan kwijtraken door de concurrentie met migranten - vooral de lager opgeleiden.

'Op korte termijn kunnen er nadelige effecten zijn voor werknemers in bepaalde sectoren. Tegelijkertijd doen migranten vaak werk dat de nationale bevolking niet of met tegenzin doet. Je zou kunnen nadenken over een geleidelijke opbouw van sociale rechten, zoals een bijstandsuitkering en stemrecht. Op de lange termijn is migratie voor iedereen voordelig. Door de vrijhandel is de EU enorm gegroeid in welvaart. De uitwisseling creëert betere specialisten, er ontstaan nieuwe bedrijven, nieuwe ideeën, innovatie, en uiteindelijk meer werkgelegenheid. Het probleem is dat het voor politici moeilijk is het langetermijnverhaal te vertellen. Ze zitten er immers maar vier jaar.'

Een behoorlijk deel van de autochtone bevolking wil helemaal niet meer migranten. Ze zijn bang een vreemde te worden in eigen land en voelen zich aangesproken door Geert Wilders.

'Het is geen wet van Meden en Perzen dat een deel van het volk die mening heeft. De unheimlichkeit die mensen voelen bij vluchtelingen, hebben ze niet bij Duitsers, terwijl die in heel grote aantallen komen. Door een ander verhaal te vertellen over migratie kun je een ander gemeenschapsgevoel creëren. Politici hebben een grote verantwoordelijkheid om dat te doen. We moeten ontsnappen uit de tunnelvisie, die mensen als Geert Wilders gelegenheid geeft aanhang te winnen.'

U pleit voor meer aandacht voor rechtvaardigheid in het grensbeleid - wat bedoelt u daarmee?

'Als mensen met reden en recht vluchten, dan doet het aantal er niet toe. Nu vindt er volop discriminatie op geboortegrond plaats. Burgers uit sommige landen krijgen wel een visum voor de EU, voor mensen die elders zijn geboren is dat onmogelijk. Dat is een morele onrechtvaardigheid. We zouden het nationaal absoluut niet accepteren. Het zou betekenen dat iemand die in Venlo is geboren niet in Den Haag mag solliciteren. Iedereen zou op zijn achterste benen staan. Maar internationaal is het de norm.

'We hebben de verantwoordelijkheid om met elkaar op te trekken, ons niet in hokjes te laten opdelen. Dit moet geen wereld zijn van staten en burgers, maar een wereld van mensen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden