Miet Smet acht zich slimmer dan Ad Melkert

Minister Melkert van Sociale Zaken betreedt uitgesleten paden door werkgevers te belonen als zij een werkloze in dienst nemen. Wij, kritiseert zijn Vlaamse collega Miet Smet, proberen een nieuw type werkgelegenheid te maken....

De BELGISCHE minister van Tewerkstelling en Arbeid wenst geen openlijke kritiek te leveren op haar Nederlandse collega van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Maar Miet Smet (CVP) vindt eigenlijk wel dat Ad Melkert (PvdA) de plank mis slaat als hij de 'banenbon' alleen voor bedrijven wil invoeren.

Doordat particulieren geen beroep kunnen doen op de klussende werkloze, wordt de kans gemist een geheel nieuwe markt voor werkgelegenheid aan te boren: de eenvoudige karweitjes in en om het huis, die nu nog behoren tot het zwarte of grijze circuit.

Smet: 'Dat hij particulieren geen gebruik wil laten maken van het systeem, versta ik niet. Waar denkt hij die markt te vinden dan? Wij zijn in België al tweeëneenhalf jaar bezig met goedkope banen in het bedrijfsleven. Maar dat volstaat niet om de werkloosheid op te lossen.

'Het is te lineair geredeneerd als men zegt: de banen zijn te duur, dus als we ze goedkoper maken dan gaan de bedrijven wel weer aanwerven. Firma's die niemand nodig hebben, zullen ook geen arbeidskracht voor de helft van de kosten inhuren. Want zelfs zonder bijdragen voor de sociale zekerheid kost zo iemand nog heel wat geld.'

Daarom, aldus Smet, moeten andere wegen worden bewandeld om werkgelegenheid te vinden. Vooral de langdurig werklozen hebben 'bitter weinig' kansen op de huidige arbeidsmarkt. 'Ons doel is een nieuwe markt open te breken die nog niet gestructureerd en geprofessionaliseerd is. Die markt bestaat, maar is tot dusver nooit serieus genomen. Het is het grijze circuit van thuishulp, tuinonderhoud, kinderopvang, bejaardenhulp enzovoorts.'

België kent al enige jaren het plaatselijk werkgelegenheidsagentschap (PWA), dat werklozen op vrijwillige basis klussen laat uitvoeren bij particulieren. Maar sinds enkele maanden is het systeem verplicht ingevoerd. Elke gemeente moet een PWA of 'klusjesdienst' oprichten waar langdurig werklozen zich dienen in te schrijven.

Als ze de oproep tot inschrijving negeren, kunnen ze tijdelijk hun werkloosheidsuitkering verliezen. Diezelfde sanctie riskeren ingeschreven werklozen die zelfs bij een overspannen vraag naar klussers toch blijven weigeren hun handen uit de mouwen te steken. Volgens Smet is tot dusver nog geen gebruik gemaakt van het sanctiewapen.

Het systeem werkt kinderlijk eenvoudig. Particulieren kunnen bij het plaatselijk agentschap - meestal in het gemeentehuis gevestigd - een cheque aanschaffen voor circa vijftien gulden. Die geeft recht op een uur arbeid. Vooral huishoudelijke karweitjes en tuinonderhoud zijn populair. De particulier kan de kosten tot een bepaald maximum fiscaal aftrekken, waardoor hij netto soms minder dan een tientje per uur betaalt. Tegen dat bedrag kan zelfs de zwartwerker niet op.

De klussende werklozen behouden hun volledige uitkering. Daarbovenop mogen ze maximaal 45 uur per maand bijschnabbelen. Ze ontvangen daarvoor ruim acht gulden per uur ofwel maximaal 370 gulden per maand.

Toen Smet vorig jaar besloot de PWA's tot een integraal onderdeel van haar werkgelegenheidsbeleid te maken, stak een storm van kritiek op. Vooral in Wallonië werd geschamperd dat de Vlaamse christen-democrate slechts een stok had gevonden om de werkloze te slaan.

De nieuwe regeling stuitte vanwege het verplichtende karakter en de ingebouwde sanctiemogelijkheid op felle kritiek van socialistische politici en vakbonden. Zelfstandige ondernemers vreesden bovendien oneerlijke concurrentie van de goedkope, klussende werklozen.

Daar kwam bij dat de promotiecampagne waarmee Smet de klusjesdiensten-nieuwe-stijl vorig najaar lanceerde, niet bij iedereen in goede aarde viel. Poetsvrouw Sabine en tuinman Gaston schoten het geëmancipeerde deel van België in het verkeerde keelgat. Rolbevestigend en niet meer van deze tijd werd de campagne voor de klussende werkloze genoemd. Een schande voor een minister die nota bene belast is met het beleid van gelijke kansen voor mannen en vrouwen.

De eerste storm van kritiek is na enkele maanden weer wat geluwd. In 222 van de 589 gemeenten is inmiddels een werkgelegenheidsagentschap actief. Daarnaast hebben nog eens 275 gemeenten het besluit genomen een klusjesdienst op te richten.

Niet bekend

Smet denkt met het systeem twee vliegen in één klap te slaan. Enerzijds worden langdurig werklozen weer wat geactiveerd en 'gesociabiliseerd'. Ze krijgen tevens de mogelijkheid wat bij te verdienen. Anderzijds worden bestaande zwarte en grijze activiteiten 'gewit' en in het officiële circuit gebracht.

Maar de minister stuit ook op hardnekkige tegenstand. Naast enkele deelgemeenten van Brussel weigert ook de Vlaamse stad Gent om principiële redenen een PWA op te richten. De socialistische schepen van Sociale Zaken, Nadia Merchiers, heeft vooral twee bezwaren. De werkloze moet werken, maar krijgt geen volwaardige arbeidsovereenkomst; en door het verplichtende karakter riskeert hij een sanctie.

Minister Smet zegt zich niet druk te maken over de Gentse weigering. Ze vindt dat Gent zijn 4600 langdurig werklozen een kans onthoudt om aansluiting te krijgen bij de arbeidsmarkt en extra inkomen te vergaren. Maar ook al is eigenlijk elke gemeente verplicht een klusjesdienst te vormen, ze zal voorlopig niet optreden.

'Het is waar dat de werklozen geen volwaardig arbeidscontract krijgen. Ja, ze blijven werkloos en worden geen tewerkgestelden. Maar ze hebben een goed statuut. Ze zijn sociaal verzekerd, hebben pensioenrechten, een ongevallenverzekering en zij zijn verzekerd voor burgerlijke aansprakelijkheid.

'We hebben hier in België tweehonderdduizend poetsvrouwen in het grijze circuit. Die hebben dat allemaal niet, zijn niet verzekerd. Die markt willen we pakken. Huishoudelijke hulp, die in het verleden altijd gratis werd verricht door de huisvrouw, wordt steeds meer een professionele sector.'

De Nederlandse vakbonden delen echter de kritiek van de Gentse schepen. Mede op aandrang van de bonden is minister Melkert van plan de banenbon alleen voor het bedrijfsleven in te voeren. Want bedrijven kunnen wel een regulier arbeidscontract aanbieden, of daar in ieder geval zicht op bieden.

Volgens de Nederlandse plannen kan een ondernemer een banenbon kopen, als fiscale aftrekpost opvoeren en zo de loonkosten drukken van een werkloze die hij inhuurt. Maar Smet vindt dat Melkert daarmee weer het bekende pad kiest van de lastenverlichting voor bedrijven die werklozen in dienst nemen.

'Dat is een heel ander circuit. Wij hebben ook het Banenplan, dat voorziet in verlaging van de sociale bijdragen. Bij de PWA's gaat het juist om een nieuwe markt: verzorgende diensten die vroeger gratis gebeurden en nu steeds meer geprofessionaliseerd worden.'

Terwijl de woelige Agusta-stormen door de Wetstraat (het politiek centrum van Brussel) razen, verdedigt de CVP-minister haar geesteskind in de Belliardstraat met verve. Een aanrader voor Nederland, vindt zij. Maar hoewel Melkert vorig jaar nog 'met zeer veel interesse' zijn oor te luisteren legde in Brussel, is hij huiverig om het Belgische systeem te kopiëren.

In het veld zijn de reacties verdeeld. 'Het slaat enorm aan', meldt PWA-beambte Monique Debaerdemaeker in Ternat, een randgemeente van Brussel. Maar het zijn vooral de particulieren die zich enthousiast melden bij de klusjesdienst. De werklozen zijn vooral 'sceptisch'.

Verreweg de meeste vraag is naar hulp in de huishouding. Maar werkloze mannen, die hun leven lang bureelwerk hebben verricht, staan niet te springen om bij anderen het huis te gaan kuisen. 'We hebben een tekort aan werklozen die poetswerk willen verrichten', zegt Debaerdemaeker. Ze hoopt de komende maanden op meer verzoeken voor tuinonderhoud, waardoor ze ook de mannelijke werklozen uit klussen kan sturen.

DE REACTIES van de werklozen zijn verschillend. Sommigen laten zich inschrijven en willen meteen voor 45 uur per maand aan de slag om geld bij te verdienen. Anderen maken de verplichte gang langs het gemeentehuis, maar duidelijk niet van harte.

'We houden rekening met de reacties en omstandigheden van de werklozen', aldus de PWA-beambte. 'Mensen die niet zo enthousiast zijn, geef ik slechts een paar uur per maand. Maar soms krijgen ze dan toch de smaak te pakken en willen ze meer.'

Vraag en aanbod worden afgewogen en bij elkaar gebracht. Sancties zijn nog niet uitgedeeld. Slechts een 25-jarige vrouw wordt als een probleemgeval ervaren: 'Daar zit het werk niet zo in'.

Het PWA in Ternat heeft nog maar één aanvraag moeten afwijzen. Een dame wilde de riolering van haar huis laten repareren door enkele werklozen. Maar dat goedkope feestje ging niet door. De dame werd vriendelijk doch dringend verzocht een professioneel bedrijf in te schakelen.

In Tervuren, een andere randgemeente van Brussel, is de klusjesdienst nog in oprichting. Maar volgens gemeentesecretaris Roelant Dekerk stromen de telefoontjes van particulieren binnen. Vooral de vermogende buitenlanders in de streek, onder wie veel Nederlanders, zoeken gretig hulp voor de strijk, was of babysit.

'Ik heb toch wel mijn bedenkingen. Veel mensen willen op een goedkope manier arbeid inhuren. Het lijkt wel een beetje op koloniaal Afrika, waar men ook voor een prikje een boy had rondlopen', aldus Dekerk.

Voor de gebruiker is het een voordelig project. Hij is goedkoper uit dan dat hij iemand 'zwart' inschakelt. Maar over het effect voor de langdurig werkloze heeft Dekerk 'serieuze twijfels'. Wat voor werkervaring doet iemand op bij incidentele karweitjes in de huishouding? Er vindt geen scholing plaats, geen verrijking van kennis.

Ook onderwijsinstellingen kunnen voor bepaalde taken (oppas bijvoorbeeld) een beroep doen op het PWA. 'Maar ik zie dat niet uitmonden in reguliere arbeid. Dat is een utopie', meent Dekerk. Eigenlijk alleen omdat het verplicht is, vormt Tervuren samen met drie buurgemeenten een klusjesdienst. Maar of de 290 langdurig werklozen in de streek daar veel aan zullen hebben, wordt betwijfeld.

Voor Miet Smet is het geen utopie dat de klussende werklozen uiteindelijk een vaste baan kunnen krijgen. 'Het moet op termijn een werkgelegenheidsproject worden. Maar eerst moeten we weten welke vraag er is, hoe de markt eruit ziet. Als de PWA's succesvol blijken te zijn, dan ben ik ervoor om er reguliere arbeidsplaatsen van te maken.'

Maar, zo geeft ze toe, het zullen zwaar gesubsidieerde banen zijn. Zolang een particulier niet meer dan vijftien of twintig gulden per uur wil betalen voor huishoudelijke hulp, kan dat werk niet door een gewoon schoonmaakbedrijf worden verricht. Want die is dat bedrag bijna alleen al aan sociale bijdragen kwijt.

Het lijkt erop dat de Belgische minister haar nek verder durft uit te steken dan haar Nederlandse collega Melkert. Ondanks alle kritiek staat Smet pal achter haar klusjesdiensten die een nieuw type werkgelegenheid in het officiële circuit moeten brengen.

'Ik zal het op z'n Nederlands zeggen: je kunt natuurlijk op je krent gaan zitten en niks doen. Dan vang je waarschijnlijk nog minder kritiek ook. Of je kunt een aantal dingen lanceren, uitproberen, kijken wat de mogelijkheden zijn of wat er verkeerd aan is. Ik heb er niets op tegen om te starten en wellicht onderweg te corrigeren.

'We hebben bij de start veel kritiek gekregen. Onze grootste kritikasters zaten in Wallonië. Maar uitgerekend daar draait het nu zeer goed. In Charleroi dienden zich spontaan zeshonderd werklozen aan voor het PWA, nog vóór de eerste brieven waren verstuurd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.