Mieren voor volwassenen

Een tekenfilm hoeft niet per se grappig te zijn, is de gedachte van de makers van 'The Prince of Egypt'....

LUTTELE seconden schieten de ogen van producent Jeffrey Katzenberg heen en weer. Hij zoekt naar de juiste woorden. 'Ik zie Disney's Mulan niet als een concurrent. Mulan is een film voor ouders die iets willen ondernemen met hun kinderen. The Prince of Egypt is een hedendaagse vertelling van een bijbels verhaal. Wat hebben die twee titels met elkaar te maken, behalve dan dat beide animatiefilms zijn? The Lion King kwam in dezelfde week uit als Forrest Gump en toen sprak niemand over elkaar bijtende films. Zo moet je de verhouding tussen Mulan en The Prince of Egypt ook zien.'

Met modder gooien naar zijn voormalige werkgever Disney doet Katzenberg niet. Het moet wel leuk blijven, zo'n promotiereis voor The Prince of Egypt, de prestigieuze, 70 miljoen dollar kostende animatiefilm van DreamWorks SKG. Bovendien is hij nog met de Walt Disney Company in een juridisch gevecht verwikkeld. 250 Miljoen dollar aan bonussen zegt Katzenberg te goed te hebben. Disney heeft hem 100 miljoen dollar geboden.

Ruim vier jaar geleden is Katzenberg opgestapt bij Disney. Hij is de man achter The Little Mermaid, Aladdin, Beauty and the Beast en The Lion King - films waarmee Disney zijn in de loop der decennia versleten reputatie als leverancier van getekende kwaliteitsfilms binnen vijf jaar herstelde. Maar Katzenberg kreeg ruzie. Grote ruzie. Met topman Michael Eisner, die hem niet de topfunctie bood die hij dacht te krijgen.

Samen met Steven Spielberg en muziekuitgever David Geffen richtte Katzenberg DreamWorks op. De ambities van het dream team, zoals het trio door de Amerikaanse pers in 1994 ironisch werd genoemd, waren hoog. Spielberg zei met zijn speelfilms de geschiedenis te willen hervertellen, en Katzenberg kondigde aan 'serieuze animatiefilms' te gaan maken.

Katzenberg, geboren en getogen in New York, is in Amsterdam om de kerstfilm van DreamWorks onder de aandacht te brengen. Onderuitgezakt zit hij met zijn korte, dunne lijf in een stoel. Een been heeft hij opgetrokken. De handen zijn gevouwen om de knie. Hij is gespannen, zegt hij. 'Het is de week van de waarheid.'

The Prince of Egypt ging woensdag in première in Frankrijk, donderdag volgden Nederland en Duitsland, en vanaf vanavond draait de tekenfilm ook in de Verenigde Staten en 36 andere landen. Het gebeurde niet eerder dat een film in het grootste deel van de wereld op hetzelfde moment uitkwam. 'Een week voor kerst', zegt Katzenberg. Met milde spot: 'Leek ons niet het slechtste moment om met de familie naar het Oude Testament te gaan kijken.'

Animatie, lange tijd een speelhoek voor kinderen, is een volwassen filmgenre geworden. Getekende televisieseries als The Simpsons en South Park zijn populair bij pubers, twintigers én dertigers, en Disney - die zich voor het eerst in de 76-jarige geschiedenis in de bioscopen ziet geconfronteerd met concurrentie - is met Pocahontas, The Hunchback of the Notre-Dame, Hercules en Mulan van sprookjes overgestapt naar mythen, legenden en literatuur.

Katzenberg gaat met The Prince of Egypt een stap verder. In de uitbundige bewerking van het bijbelboek Exodus komt God tot leven in een doornstruik, raast de pest onheilspellend door Egypte en wordt Mozes geconfronteerd met een stiefvader die zijn onderdanen de opdracht geeft Hebreeuwse baby's in de Nijl te verdrinken. Kosten noch moeite spaarde Katzenberg om de avonturen van Mozes meeslepend te maken. Aan de zeven minuten durende Rode Zee-scène, waarin het water wijkt voor het uit Egypte vluchtende joodse volk, is 318 duizend manuren gewerkt.

Voor Katzenberg is The Prince of Egypt 'een film om even aan de alledaagse realiteit te ontvluchten'. Mozes is zijn ogen een everyman met wie iedereen zich kan identificeren. 'Hij is een man die nimmer over zichzelf dacht als een leider. Hij zag zichzelf niet als een uitverkorene, maar werd uitverkoren. Tegen zijn wil. Maar hij aanvaardt de opdracht die hij krijgt.'

The Prince of Egypt is een bijbelspektakel, compleet met massascènes, een op Gustav Doré en Claude Monet steunende vormgeving en een cast met klinkende namen. Val Kilmer (The Doors) leende zijn stem aan Mozes. Ralph Fiennes (Schindler's List, The English Patient) sprak Ramses II in. Sandra Bullock en Michelle Pfeiffer namen Mirjam en Sippora voor hun rekening.

Grappen komen in de film niet voor. Een koddig, hondsbrutaal karakter, vaste prik in de films van Disney, evenmin.

'Het publiek associeert animatie met grollen', zegt Katzenberg. 'Dat is door de traditie bepaald. Alles wat jij en ik op dat gebied kennen, komt bij Disney vandaan, of is aan Disney ontleend. Sprookjes, cartoons, karikaturen. Schurken versus helden. En ze leefden nog lang en gelukkig. Doodsimpel allemaal. Dat is ook de elegantie ervan. Maar DreamWorks doet zijn best minder rechtlijnig te zijn. Mozes, de held van de film, vermoordt een man! En hij moet zijn halfbroer bestrijden, met wie hij in zijn jeugd ravotte en dromen deelde. We hebben het kwaad en het goede tot leden van dezelfde familie gemaakt.'

Er zijn wel pogingen ondernomen The Prince of Egypt van een komische noot te voorzien. Toen Katzenberg een eerste, ruwe versie van de film zag ('in zwart-wit, zonder de stemmen van de acteurs'), dacht hij: er mag toch ook wel worden gelachen? 'Het verhaal speelt in Egypte. Ik kan je vertellen: er zijn geen grappigere dieren dan kamelen. Ze lopen grappig, poepen grappig en als het moet praten ze grappig.' Toch liet hij de kamelen voor wat ze zijn. 'Omdat ze in een epos als dit niet passen.'

Humor is daarentegen de pijler van AntZ, een andere animatiefilm van DreamWorks. AntZ, waarin een neurotische mier (stem: Woody Allen) zijn leven overhoop gooit en verliefd wordt op een zangeres (Sharon Stone), plaatste Katzenberg en Disney lijnrecht tegenover elkaar. AntZ, die in oktober in de Verenigde Staten uitkwam, lijkt veel op A Bug's Life, Disney's kerstfilm van dit jaar. Beide zijn gemaakt vanuit het perspectief van een mier.

Sandra Rabins, uitvoerend producent van AntZ, kent de geruchten. Katzenberg zou het idee van Disney hebben gepikt. En jazeker, Rabins weet ook dat de opvallend snelle afwerking van de film, die DreamWorks in staat stelde als eerste zijn mierenkomedie te laten zien, die geruchten doen aanzwellen.

'Soms hangen ideeën in de lucht.' Ze kan er om lachen. 'Echt op elkaar lijken doen AntZ en A Bug's Life trouwens niet.' Als voormalig werknemer van Disneys Buena Vista Pictures - Rabins was een van de financieel directeuren - herkent zij in A Bug's Life 'typische Disney-kenmerken die in AntZ met de beste wil van de wereld niet te vinden zijn'.

AntZ speelt in op de twijfels van volwassenen, legt de producente uit. De held, de mier Z, is vooral met zichzelf in gevecht. 'Terwijl A Bug's Life een sitcom is, waarin mieren typetjes zijn die de strijd aangaan met een externe, gemeenschappelijke vijand: de kever.'

'D E STRIJD tussen Disney en DreamWorks is niet zozeer een strijd tussen Katzenberg en zijn oude werkgever', stelt Simon Wells, 'maar een wedloop tussen de animators en de whizzkids van beide bedrijven.' Volgens Wells, een van de drie regisseurs van The Prince of Egypt, zijn tegenwoordig 'vrijwel alle denkbare scènes te maken'. Dat maakt andere bedrijven nieuwsgierig.

'Natuurlijk komt de markt in beweging als met een bepaald type film plotseling alles kan. Animatie had altijd iets statisch. Scènes waren toneelstukjes van bewegende stripfiguren in een getekend, plat decor. Maar met de huidige techniek is animatie plotseling het medium om grootse verhalen te vertellen. Verhalen met de allure van Indiana Jones. Driedimensionaal, met camerabewegingen die in werkelijkheid niet te maken zijn.'

De Disney Company, die lange tijd sceptisch tegen computeranimatie aankeek, doet er intussen alles aan om zich te wapenen tegen de concurrentie. In 1996 bracht de studio Toy Story uit, de eerste animatiefilm waaraan geen mensenhand te pas kwam. Ook A Bug's Life, in Amerikaanse kritieken geprezen om de fraai getekende details van het leven in een mierenhoop, is met louter computers gemaakt.

Om zijn dominante positie in de markt voor lange tekenfilms te behouden, speelt Disney het spel hard. Toen eerder dit jaar Anastasia van 20th Century Fox uitkwam, bracht 'The House of the Mouse' in dezelfde week The Little Mermaid opnieuw in roulatie.

Een soortgelijke tactiek hanteert Disney ook de komende kerstweek, als The Prince of Egypt zich op het strijdtoneel meldt; wie dezer dagen in de Verenigde Staten naar A Bug's Life gaat, krijgt een kaartje voor een andere Disney-film op de koop toe.

Daar blijft het niet bij.

Dreamworks bracht van The Prince of Egypt drie cd's uit. Een soundtrack ('Who knows what miracles you can achieve when you believe', zingen Mariah Carey en Whitney Houston), een op de film geïnspireerde country-cd (voor de blanke liefhebbers), en een eveneens naar Mozes verwijzende verzameling R & B-songs (voor de zwarte fans van de prins van Egypte).

Disney raakte allerminst van slag van deze handige wijze om een breed publiek op de film te wijzen. Sterker: van Mulan zijn in de Verenigde Staten vier cd's uitgebracht.

Katzenberg zegt zich daarmee niet bezig te houden. The Prince of Egypt is en blijft in zijn ogen een film over slavernij, verlossing en vertrouwen. 'In live action vindt iedereen het normaal dat er een scala aan genres bestaat - van rampenfilms en historische films tot en met relatiekomedies. Ik zou niet weten waarom voor animatie niet hetzelfde kan gelden.'

The Prince of Egypt en Mulan draaien momenteel in de Nederlandse bioscopen. AntZ is vanaf 7 januari te zien. A Bug's Life vanaf 11 februari.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden