Middeleeuwen heel dichtbij

De uitgever Johan Polak verklaarde eens moeilijk anti-katholiek te kunnen zijn. De hele klassieke Latijnse literatuur - zijn vader- en moederland - was door de kloosters over tien eeuwen heen van de oudheid naar de Renaissance overgebracht....

Alleen al in de Franse abdij van Fleury werden tussen de achtste en elfde eeuw 157 werken van 69 verschillende auteurs afgeschreven. Ze werden niet alleen afgeschreven, maar door geleerden, monniken, later ook leken, in de marge van commentaar voorzien. Dat de humanisten later - Petrarca! - in kloosters naar klassieke handschriften gingen zoeken, is niet verwonderlijk.

De scriptoria werkten aanvankelijk vooral voor de verrijking en vervollediging van de eigen bibliotheek, later werd ook - tegen betaling - voor 'buiten' gewerkt.

Aan die transmissie van de oude cultuur wordt tot 24 mei in de Provinsjale & Buma Bibliotheek fan Fryslân in Leeuwarden aandacht besteed in een expositie van een dertigtal klassieke handschriften uit eigen bezit. Ze dateren uit de periode tussen de negende en de vijftiende eeuw. De oudheid in handen is de titel van de tentoonstelling.

Onder dezelfde titel is ook een boek verschenen, samengesteld door Jos M.M. Hermans en Aline Pastoor. 'Klassiek' is wat ruim genomen: er zijn ook een psalterium en een nieuw testament, het laatste afkomstig uit het beroemde boekenhuis dat het Fratershuis in Zwolle was. Het boek is - behalve catalogus - een werkelijk uitstekend leerboek: over de Middeleeuwen en de klassieken, over het onderwijs in het Latijn en - zeer uitgebreid - over de wijze waarop in de Middeleeuwen de handschriften tot stand kwamen: van het perkament tot de band.

Een haast ideaal schoolboek, binnen een boek waarin zoveel over schoolboeken staat. Nadere bestudering van een enkel handschrift verraadt veel van de uiterst boeiende studie die de codicologie is. Men leze het vierde hoofdstuk, waarin een heel interessant stuk over het oudste handschrift op de tentoonstelling: de tekst van Attische nachten van Aulus Gellius. Het is rond 830 in de Duitse abdij van Fulda gemaakt.

In nogal wat gevallen kan ook de na-geschiedenis verteld worden: wie waren de latere bezitters. Fragmentjes zeer boeiende cultuurgeschiedenis worden zichtbaar. Het eindpunt van alle handschriften was, vaak via vele omwegen, de bibliotheek in Leeuwarden (of eerder de universiteit van Franeker).

Het boek is zeer rijk en functioneel geïllustreerd. Met een vergrootglas kan men bij sommige handschriften de tussenteksten, de glossen, en de marginalia - de directe resultaten van het lezen en studeren - goed lezen. Dan zijn de middeleeuwer en zijn relatie met de klassieken even zeer dichtbij, zoals de middeeleeuwers in die handschriften de oudheid in de hand hielden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden