'Microkosmos' in het kamp

Het liefst had men alle sporen uitgewist, die eerste jaren na de oorlog - de wachttorens, rails, gevangenisbarakken en andere overblijfselen die herinnerden aan de verschrikkingen die zich in de concentratiekampen Amersfoort, Vught en Westerbork hadden afgespeeld....

De kampen zijn uitgegroeid tot ankerplaatsen van de collectieve herinnering. Er zijn monumenten en andere gedenktekens neergezet, de oorspronkelijke bebouwing werd hersteld of gedeeltelijk herbouwd en ingericht als educatief centrum of museum. Films en video's moesten de geschiedenis verlevendigen en 'invoelbaar' maken, maar

ook op papier is de aandacht niet verslapt. NIOD-onderzoeker Geraldien von Frijtag Drabbe Künzel schreef, in opdracht van de gemeente, Kamp Amersfoort. Vrijwel alle aspecten komen in dit bondige overzichtswerk aan de orde, waardoor men een helder inzicht krijgt in de erbarmelijke omstandigheden waaronder 35 duizend gijzelaars, politieke gevangenen, Jehova's Getuigen, joden, zwarthandelaren en anderen tussen augustus 1941 en april 1945 waren opgesloten.

Verrassender is de studie van de historicus P.W. Klein en de journalist Justus van de Kamp over het Philips-Kommando, de drieduizend gevangenen die in 1943 en 1944 scheerapparaten, radio's, paperclips en andere producten vervaardigden in Philips' Speciale Werkplaats. Nergens in Europa bestond zo'n bedrijf dat zich in een door de SS geleid concentratiekamp bevond en inderdaad bij machte was het lot van gevangenen te verzachten en in sommige gevallen zelfs levens te redden.

In Het Philips-Kommando is vooral de poging interessant om de merkwaardige positie van het Kommando te analyseren. Klein en Van de Kamp spreken van een 'microkosmos': het Kommando als een wereld op zichzelf, vol tegenstrijdigheden, onzekerheden en spanningen. Vanuit dit meervoudige perspectief slagen ze erin te ontkomen aan gangbare tegenstellingen van goed en fout, collaboratie en verzet, waarheid en leugen.

Onlangs verscheen ook een monumentaal werk over de zogenoemde 'Jodenkampen', tientallen kleinere werkkampen, vrijwel zonder uitzondering gevestigd in onooglijke dorpen en gehuchten in de oostelijke en noordelijke provincies. Onder het mom van gedwongen werkverschaffing werden begin 1942 duizenden joodse mannen uit hun families weggehaald. De illusie dat het om een tijdelijk verblijf ging, werd tot in de kampen volgehouden, zo blijkt uit de brieven en getuigenissen die zijn opgenomen in Jodenkampen. Niemand kon vermoeden dat dit de eerste stap zou zijn op weg naar een algehele deportatie.

Pas in de herfst van 1942 kwam de waarheid aan het licht. Terwijl in de steden duizenden joden bij razzia's werden opgepakt, werden de arbeiders uit de werkkampen overgebracht naar Westerbork, voorportaal van de dood.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden