Michel Gondry op IFFR: Voor al uw filmische knutselwerk

Iedereen kan filmen, dankzij Michel Gondry's Home Movie Factory. De Franse cineast en meester-videoclipmaker doet Rotterdam aan voor IFFR.

Michel Gondry.© Getty

Prima hoor, als straks zo'n naar vernieuwende cinema hunkerende, hardcore festivalbezoeker denkt: hè, in mijn zeven films tellende dagschema valt een gat. Laat ik die tijd nu eens benutten door zélf een filmpje bijeen te knutselen, volgens de methode-Gondry.

'Natuurlijk, iedereen is welkom', zegt de Franse filmmaker. Hij stelt zijn Home Movie Factory gedurende het IFFR tien dagen lang gratis open, inclusief decorstukken, camera's én instructies. Aanmelden kan per groep, of alleen. Het duurt drie uur, resultaat even gegarandeerd als geïmproviseerd.

Maar eigenlijk bedoelde Michel Gondry (Eternal Sunshine of the Spotless Mind, Be Kind Rewind) zijn doe-het-zelf-videoproject, dat momenteel de wereld rondreist, speciaal voor diegenen die nooit zomaar voor hun lol een cultureel bastion zoals het IFFR zouden binnenstappen. Vraag hem naar de ideale deelnemer en hij noemt de Braziliaanse jongetjes uit de sloppenwijk, die de video-installatie bedienden toen die vorig jaar de miljoenenstad São Paulo aandeed. 'Ik denk niet dat ze ooit een speelfilm hadden gezien, laat staan een filmzaal. In het filmpje dat ze maakten raakt een groep jongens een vriend kwijt in een trein, en vinden ze hem terug in een bos. Krachtig, héél puur.'

De volgende dag meldde het groepje zich weer. 'Dat is tegen de regels, maar we lieten het maar gaan. Toen maakten ze een film vol drugs, prostitutie en moord - meer de realiteit van hun leven.'

De videofabriek groeide uit Gondry's komedie Be Kind Rewind uit 2008, over twee employé's (rapper Mos Def en komiek Jack Black) van een videotheek die, wanneer een mysterieuze elektromagnetische kracht alle VHS-banden wist, besluiten om dan maar tapes te verhuren waarop ze zelf Hollywood-klassiekers naspelen, geholpen door veel fantasie, bordkarton en goedkope effecten. Exclusieve import uit Zweden, houden ze de clientèle voor, en die alternatieve, 'sweded' versies van films als Ghostbusters en Robocop zijn al snel populairder dan de originelen. Be Kind Rewind zelf vond aanvankelijk maar moeizaam een publiek, maar verwierf een status als cultfilm toen het verzweden overal op internet navolging kreeg: filmfanatici die huisvlijt-miniversies van hun lievelingsfilms maken (o.a. swededcinema.com).

Robocop
Het was nooit zijn bedoeling om Hollywoodblockbusters te ridiculiseren, stelt Gondry; Robocop van Paul Verhoeven is juist een van zijn favoriete films. 'Be Kind Rewind toont hoe leuk het is een film te maken met een kleine groep mensen, voor eigen consumptie. Mijn videofabriek brengt het in de praktijk.' Zo'n 800 filmpjes zijn er inmiddels gemaakt, na Rotterdam zal de installatie Zuid-Afrika en Mexico aandoen. De Fransman exposeert de filmoogst slechts op de plek zelf, niet op internet. 'Het is geen competitie. Het gaat er ook helemaal niet om dat de films goed zijn, of artistiek.'

Michel Gondry (Versailles, 1963), kleinzoon van een bekende Franse uitvinder (onder meer van de voorloper van de synthesizer), is vermaard vanwege zijn inventieve, vaak droomachtige muziekvideo's (onder meer voor Daft Punk, The White Stripes, The Rolling Stones). Hij won een Oscar (als co-auteur) voor zijn tweede speelfilm, het wonderlijk ontroerende sf-liefdesdrama Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004), waarin een stel (Kate Winslet en Jim Carrey) de herinneringen aan hun verbroken relatie laat verwijderen. Als drummer van het poprock bandje Oui-Oui nam Gondry zijn eigen clips op, die opvielen en hem in contact brachten met de IJslandse zangeres Björk - ze maakten samen inmiddels acht clips en korte films.

Gondry is tevens veelgevraagd commercialregisseur. Vanwege zijn extreem vertraagde opnames in een filmpje voor het wodkamerk Smirnoff geldt hij als pionier van het bullet time-effect - een techniek die vervolmaakt werd in de sf-thriller The Matrix, waarin personages kogels kunnen ontwijken. Voor het spijkerbroekenmerk Levi's regisseerde hij midden jaren negentig een zwartwit-juweeltje over een jongen die condooms aanschaft bij een drogist en vervolgens diens dochter oppikt; een van de meest bekroonde commercials aller tijden. Maar bij het woord commercial trekt de filmmaker een vies gezicht. Gondry, in een Parijs cafeetje achter Montmartre: 'Eerlijk, als ik morgen het besluit kan nemen om reclame geheel te verbieden, aarzel ik geen moment. Terwijl ik zelf commercials maak, ja. Nu nog maar iets van één per jaar, maar toch: ik voel me er wel een beetje slecht over.'

Nespresso wist hem onlangs nog te strikken, voor een van de commercials met George Clooney. 'Anderhalve dag werk, voor heel veel geld. Het verleent me vrijheid, maakt dat ik me onafhankelijker op kan stellen bij mijn filmprojecten. Zo'n Home Movie Factory bijvoorbeeld, daar verdien ik geen cent aan.'

Doolhof
Gondry zal zelf enkele dagen in Rotterdam aanwezig zijn, om zijn filmfabriek in goede banen te leiden. 'De installatie werkt als een doolhof. Je volgt aanwijzingen, geschreven en getekende. Die paar regels zijn noodzakelijk: anders wordt er meer gediscussieerd dan gefilmd. Ik let vooral op dat de personen die de groepen begeleiden niet te directief zijn, niet te snel interveniëren. En ik wissel geregeld decorstukken en gebruiksvoorwerpen, zodat de films divers blijven. De helikopter en de trouwjurk bijvoorbeeld, die waren in New York zo populair dat we ze hebben vervangen.'

Eén van de regels - pas recent toegevoegd - is dat juist de persoon die halverwege het minst heeft gezegd of bijgedragen, gevraagd wordt de finale scène te schrijven. 'Dat is één truc. Zo heb ik ook een truc om een goeie, maar niet de meest voor de hand liggende leider te kiezen - maar die verklap ik niet. Je moet vooraf niet te veel weten'.

Kate Winslet beweert dat u op de set van Eternal Sunshine of the Spotless Mind geen actie of cut wilde zeggen.
'Dat klopt. Die woorden doden het leven. Dat is zo wonderlijk: voordat de camera draait, gedraagt iedereen zich natuurlijk. Dan schreeuw je actie, en plots doet iedereen hoe ze denken dat ze geacht worden te doen. Dan komt zo'n truc van pas. Om het leven te kunnen vangen moet ik soms manipuleren. Soms vraag ik acteurs iets anders te zeggen dan er in het script staat, zonder tegenspelers in te lichten. Dat helpt ook wel eens. En soms helpt niks, dan trek ik de haren uit mijn hoofd.'

Kun je zulke trucs toepassen in Amerika, waar steracteurs machtig zijn?
'Jawel, ze zien wel in dat ze soms eens moeten experimenteren. Carrey had er aanvankelijk moeite mee, er was wat frictie tussen ons, hij eiste dat ik zei wanneer de camera aanstond. Nu is hij heel blij met de film. Ik werk vaak met comedians, zoals hij. Misschien omdat mijn helden nooit moedig en masculien zijn, of elegant. Een nadeel is wel dat ze als acteur vaak zeer camerabewust zijn.'

Vorig seizoen verscheen uw eerste Hollywood-blockbuster: de superheldenfilm The Green Hornet. Wat leerde het u als regisseur?
'Dat ik wat meer vrijheid nodig heb om creatief te zijn. Het was interessant om eens binnen het studiosysteem te werken, maar ik ben ervan overtuigd dat ik even entertainend en commercieel kan zijn, en zelfs meer, als ik meer vrijheid geniet. De meeste superheldenfilms zijn nu heel pretentieus, dat is de mode. Pretentieus en onbenullig tegelijk. In The Green Hornet wilde ik sommige zaken omkeren: zo is de Chinese held slimmer dan de Amerikaanse. Volgens mij hadden de Amerikanen daar een probleem mee, ze haten Chinezen. Toch deed de film het best goed.' The Green Hornet kostte 120 miljoen dollar; hij bracht 230 miljoen op.

Droomsequenties keren in zowel uw clips, films als commercials geregeld terug. Put u vaak uit uw eigen dromen?

'Jawel. Maar het omgekeerde voltrekt zich ook: mijn dromen zijn dramatischer geworden en meer op films gaan lijken sinds ik regisseer. Al kan het ook zijn dat ik ze me alleen zo herinner, dat ik ze meer filmisch opsla, maar dat ze in wezen niet veranderd zijn. Ik denk daar vaak over na. Je kunt zeggen dat mijn werk een zekere naïviteit bezit, de wereld die ik optrek, verschilt altijd van de realiteit.'

U werkt voor uiteenlopende muzikanten, van Paul McCartney tot Björk. Geven ze u carte blanche?
'Soms wel. The White Stripes bijvoorbeeld (Gondry maakte onder meer de lego-clip voor Fell in Love with a Girl), en Beck, die lieten me altijd volledig vrij. Björk niet, die neemt veel ideeën mee. Maar dat wil ik ook juist, ze heeft me enorm geholpen bij het ontwikkelen van mijn kennis van kunst en cultuur. Dat ik speelfilms wilde maken realiseerde ik me pas toen Björk onze video's eens op doek vertoonde, voor een publiek. Die meer penetrerende impact, het duister, de stilte van het publiek - alles was zoveel intenser.'

Uw werk werd aanvankelijk in een adem genoemd met dat van Spike Jonze (Being John Malkovich), omdat u met dezelfde scenarist werkte (Charlie Kaufman) en ongeveer tegelijk de overstap van muziekvideo's naar speelfilms maakte. Stoorde u dat?
'Ja, dat irriteerde me. Hij was sneller succesvol dan ik, terwijl hij na mij opkwam. De eerste keer dat zijn naam viel was bij Björk: dat ze iemand had ontmoet met veel talent, die mijn stijl een beetje overnam, en dat ze eens met hem ging werken. En toen zei iedereen plots: Gondry is een vakman, maar die Spike Jonze, dat is een geníe. Ik was even gefrustreerd, maar dat is later allemaal rechtgetrokken.
'Soms denk ik wel dat ik iets te laat met filmen ben begonnen. Dan troost ik me met de gedachte dat Chaplin eerst 100 korte films maakte voor zijn eerste speelfilm, zoals ik eerst 100 videoclips opnam. Maar denk alstublieft niet dat ik me met hem vergelijk: hij was een absoluut genie.'

U moet uw allesbeslissende film nog maken?

'Ik zou graag een film maken waardoor mensen niet meer praten over Eternal Sunshine. Toen ik Human Behaviour regisseerde voor Björk werd daar tien jaar lang aan gerefereerd, bij alles wat ik deed, tot ik die video maakte voor Daft Punk (Around the World met zijn unieke choreografie), en alles ineens daar over ging. Zoiets hoop ik als speelfilmregisseur ook mee te maken.'

Inschrijven voor Gondry's Home Movie Factory kan via de IFFR-website. Er worden ook plekken vrijgehouden voor bezoekers die zich op de dag zelf melden. De installatie blijft na het festival nog enige tijd geopend, in galerie Roodkapje in Rotterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden