Methode Van der Zijl

De vader van Freddy Heineken was een buitenechtelijk kind. Annejet van der Zijl schreef een biografie over de grondlegger van de brouwerij, Gerard Heineken. Wie was hij?

Annejet van der Zijl was een paar maanden op streek met haar research voor de biografie Gerard Heineken. De man, de stad en het bier, toen ze stuitte op een pamflet uit 1890: Achter de schermen! Onthullingen uit onze deftige kringen. Geschreven door een jaloerse en op geld beluste zwager van Heineken, die hem al jaren probeerde te chanteren. Daar stond het: uit de verhouding die Gerards vrouw Mary had met hun huisvriend Julius Petersen was een kind geboren, Henri Pierre, en de hele stad wist het en lachte er om.


'Ik dacht eerst nog: het kan een vuige roddel zijn. Maar toen ben ik gaan lezen wat andere mensen over die tijd schreven en heb ik familieleden van Mary getraceerd. En die bevestigden het verhaal.'


Freddy Heineken heette dus eigenlijk Freddy Petersen.

'Nee, want Freddy's vader is na een aanvankelijke weerstand, keurig geëcht door Gerard.'


Nadat je in 1993 voor HP/De Tijd Freddy Heineken had geïnterviewd, raakte je met hem bevriend. Heeft hij het er nooit over gehad?

'Nee. Freddy heeft me gevraagd of ik zijn biografie wilde schrijven. Toen ik vroeg of ik dat onafhankelijk mocht doen, heeft hij daar een paar weken over nagedacht. Het antwoord was nee. Misschien is dit een van de dingen die hij liever niet uitgezocht zag.'


Want hij wist het wel.

'Volgens een oud-directeur van Heineken wisten Freddy en zijn vrouw Lucille het en hun dochter Charlene ook. Neven en nichten bevestigden later dat het tijdens familielunches in Hotel De l'Europe, in de tijd dat Freddy nog leefde, vaak ging over 'het verhaal', zoals de Heineken-Petersenkwestie werd genoemd.


Wat vindt de familie ervan dat het nu naar buiten komt?

'Ik heb Charlene één keer kort gesproken, toen ik net met het boek bezig was. Ik werd aan haar voorgesteld als de biograaf van haar overgrootvader en toen zei ze: 'Ik hoop dat je voldoende vindt.' Dit boek was nooit verschenen als de familie het niet had gewild. Ik heb niet de reputatie dat ik mijn werk half doe, dus ik denk dat ze het tijd vonden dat deze leemte in de geschiedenis werd ingevuld.'


Nieuws en Annejet van der Zijl: het is een wat ongemakkelijke combinatie. Als journalist had ze er geen neus voor. Als biograaf stuit ze er telkens op. Annie M.G. Schmidt: maakte zelf een einde aan haar leven met behulp van euthanasie. Bernhard: was toch lid van de NSDAP.


'Iedereen roept altijd: het is fantastisch als je boek het nieuws haalt, maar ik ben er niet zo blij mee. Ik denk altijd dat mensen het boek dan niet meer willen lezen, omdat de essentie al in de krant staat. Voor mij gaat het om een mooi verhaal. Voor mij is deze vaderschapskwestie alleen van belang omdat het de verklaring is waarom iemand als Gerard Heineken, die in zijn tijd zo'n groot en belangrijk industrieel was, zo in de vergetelheid kon raken.'


In 2011 werd ze gevraagd door de Stichting Heineken Archief: of ze ter gelegenheid van het 150-jarig bestaan van het bierimperium een boekje wilde schrijven over oprichter Gerard. Ze kreeg toegang tot het familiearchief. 'Een heel groot archief met een Gerardvormige leegte. Opa's, oma's, neven, nichten, de boekhouding van zijn vader, alles zit er in, maar van hem was er helemaal niks.'


Je begon je research met één brief en één foto. Wat voor man kwam daaruit naar voren?

'Ik kon beeld en brief niet zo goed met elkaar in verband brengen. Op de foto stond een wat oude, zorgelijke man, terwijl uit de brief, van eerder datum, het enthousiasme spatte van een vrolijke, grappige jongen, die met een houding van 'alles of niets' op het punt stond zijn eerste brouwerij te kopen.'


Dan denk jij: hier wringt iets?

'Nee. Maar wel: wat raar dat er, vergeleken met andere Amsterdamse industriëlen in die tijd, zo weinig over hem bekend is. Van Eeghen en Sarphati: daar zijn straten naar vernoemd, boeken over vol geschreven. Waarom over deze man nou niet?'


Omdat Henri Pierre alles over Gerard uit het familiearchief heeft gehaald, zoals je schrijft.

'Maar ook omdat Gerard op zijn 51ste onverwacht overleed na een hartstilstand. Als hij ouder was geworden, was het schandaal naar de achtergrond geraakt, was hij een gerespecteerd burger van Amsterdam geweest en mooi de geschiedenis ingegaan. Opeens was hij dood. Mary trouwde met haar grote liefde Petersen, gaf hem de leiding over de brouwerij, maar intussen bleven de verhalen over hun zoon rondzingen in de stad. Ik heb eerst gedacht dat Mary de spullen van Gerard door de schoorsteen van hun villa liet verdwijnen, maar volgens de familie was het Henri Pierre. Hij was 6 toen Gerard overleed en hij was dol op de man die zijn stiefvader heette. Ik begrijp tegen die achtergrond dat hij alle spullen heeft vernietigd, maar ik vind het niet terecht.'


Haar hoofdpersoon onder het puin van de geschiedenis vandaan halen. Ze deed het eerder met Waldemar Nods in Sonny Boy. 'Bij Gerard had ik die brief en die foto en die merkwaardige haatkronieken van zijn zwager. Ik moest het hele leven daartussen zien te vinden.'


De methode Van der Zijl: ze begint met een velletje papier, met een geboorte- en sterfdatum. Vervolgens zoekt ze van alles bij elkaar: geschiedenisboeken, biografieën, foto's, krantenknipsels, volstrekt obscure doctoraalscripties die ze verwerkt in een factsheet. Informatie die ze krijgt van verschillende kanten.


Hoeveel data staan er na een paar weken in dat factsheet?

'Duizenden. Ik ben een veldmuis, ik scharrel alles bij elkaar en daarin ben ik heel georganiseerd. Het zal me niet gebeuren dat ik iets laat liggen.'


Wat waren die eerste weken je mooiste vondsten?

'De aandeelhouderslijst van het Noordzeekanaal, in 1876 officieel geopend. Hoe lang ik daar naar heb gezocht. Daar stond onze Gerard tussen, als 21-jarige, terwijl hij nog een heel bedrijf op te bouwen had. De vermelding van de trouwdag van Gerard met Mary Tindal, in de brieven van de schrijver Potgieter aan zijn vriend Busken Huet. Hij verwees naar de sociale kloof tussen de twee: 'Hij is een flink mens, vol lust voor allerhande ondernemingen, maar van beroep: bierbrouwer!' Een merkwaardig toeristengidsje uit 1891, waar over Amsterdam wordt gepraat als over een goedkope burgerdochter. Alle documenten waaruit bleek hoe groot de bijdrage is geweest die Gerard aan zijn stad heeft geleverd: hij was betrokken bij de bouw van het Rijksmuseum, het Paleis van Volksvlijt, het Vondelpark, hij zat in de raad van toezicht van het Concertgebouw, was zeven jaar gemeenteraadslid. En vlak voor zijn dood heeft hij met zijn neef Henry Tindal De Telegraaf nog opgericht.'


Voor Annejet van der Zijl aan deze biografie begon, had ze nog nooit over een zakenman geschreven. 'Ik ben opgegroeid in een milieu en een tijd dat alles wat riekte naar industrie en ontwikkeling fout en verdacht was.'


Ook had ze zich nog nooit in de 19de eeuw verdiept. 'Ik wist niet dat Amsterdam er in de eerste helft van de 19de eeuw zo slecht aan toe was. Pas vanaf de jaren zeventig van die eeuw is de samenleving ongelooflijk snel veranderd, vooral nadat het Noordzeekanaal openging en de handel weer op gang kwam.'


Het waren wonderjaren, zegt Van der Zijl. 'De ene uitvinding na de andere kwam: stoommachines, elektrisch licht, de telefoon. Het hele vastgeroeste standensysteem ging op de helling, Amsterdam werd ineens sophisticated, er werd overspel gepleegd.'


Je beschrijft Gerard Heineken bijna als een heilige: een weldoener voor zijn stad, goed voor zijn personeel.

'Ik ben onbeschaamd gesteld geraakt op deze man, maar een heilige? Nee, daarvoor heeft hij in het begin van zijn carrière te veel kleine brouwerijen over de kling gejaagd.'


Leek Freddy Heineken op hem?

'Ik ken Freddy als een grappige, zorgzame, hartelijke man, die dol was op alles wat nieuw was. En hij had dan misschien niet de genen van zijn grootvader, maar wel diens ondernemingslust en zakelijk instinct.'


Annejet van der Zijl


Van der Zijl (1962) heeft inmiddels meer biografieën op haar naam staan, zoals Anna (2002) over Annie MG Schmidt en de biografie Bernhard (2010) een reconstructie van de tot dan toe onbekende Duitse achtergrond van prins Bernhard. Haar werkwijze? 'Ik ken inmiddels veel mensen bij archieven die het leuk vinden om me te helpen. Alles wat me essentieel lijkt, zet ik tussen die geboorte- en sterfdatum, in een factsheet. De geschiedenis van een stad of een land laat ik meelopen met het persoonlijke verhaal, en kom ik toevallig tegen wat voor weer het was, dan zet ik dat er ook bij.' (Foto ANP)


Gerard Heineken. De man, de stad en het bier, uitgeverij Querido, 19,95.


In het Stadsarchief is vanaf 7/2 de tentoonstelling Heinekens Amsterdam - Gerard Heineken, brouwer en bouwer te zien.


De recensie van het boek staat zaterdag in V Boeken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden