Met zout en brandnetels de penis te lijf

IS PIJN cultureel? Deze vraag met 'ja' beantwoorden klinkt als een belediging aan het adres van iedereen die pijn lijdt....

Hoe mensen pijn beleven en uiten lijkt van cultuur tot cultuur en zelfs van situatie tot situatie te verschillen. Lijkt, want uiteindelijk laat pijn zich niet kennen of meten; er valt weinig tot niets met zekerheid over te zeggen. Die onmededeelbaarheid - ook in de meest letterlijke betekenis van het woord - vormt een groot probleem voor zowel patiënten als behandelaars, en ook voor schrijvers als Driessen.

Pijn is communicatie binnen het lichaam, een soort 112-nummer. Pijn meldt dat er iets mis is. Tegelijkertijd onttrekt pijn zich echter aan communicatie buiten het lichaam. De pijnlijder is onmachtig zijn pijn duidelijk en ondubbelzinnig aan anderen te tonen. De overtuigingskracht van de pijnboodschap laat altijd te wensen over.

In een recente scriptie over Turkse vrouwen in Nederland citeert Leyla Çinibulak een vrouw die haar dossier bij de huisarts inziet. Ze leest: 'Ik heb mevrouw wel eens onderzocht, maar ze vertrok geen spier.' En dat terwijl ze toch bij hem was geweest wegens pijnklachten. Het laat zien 'dat je ontzettend moet overdrijven in de gezondheidszorg. Als je geen ''au!'' zegt, word je niet serieus genomen.'

De ironie van het schrijven over pijn is dat degene die echt pijn heeft, niet tot schrijven komt en dat degene die er zo mooi over schrijft, geen pijn voelt. Het is een beetje als de dood: degenen die er het meest van weten zwijgen.

Een goede kennis die een week geïsoleerd werd om een uiterst pijnlijke en riskante beenmergbehandeling te ondergaan, beloofde mij dat hij van dag tot dag en van uur tot uur zijn ervaringen zou opschrijven in een dagboek. De pijnen waren ondraaglijk en onbeschrijflijk. Drie dagen lang kon hij geen woord op papier krijgen. Wie echt pijn lijdt, kan slechts ongeordende kreten uiten, geen gearticuleerd verslag schrijven. En daarmee is het grote dilemma van een boek als dit gegeven. Iedere poging pijn te beschrijven is tot mislukken gedoemd.

Pijn moet op zoek gaan naar metaforen om het onzegbare toch enigszins te verwoorden. 'Het lijkt of een gloeiende breinaald tussen twee kiezen in mijn hoofd wordt gestoken', zegt een man met clusterhoofdpijn. Bij de Ainu, een volk op het Japanse eiland Hokkaidu, onderscheidt men tien verschillende soorten hoofdpijn. Een wordt 'beer-hoofdpijn' genoemd omdat de pijn lijkt op de zware stappen van een beer; een andere heet 'specht-hoofdpijn' omdat de pijn aanvoelt als het hakken van een specht in een boomstam; weer een andere heet 'hond-hoofdpijn' omdat de pijn vergeleken wordt met het geluid dat een hond maakt die op een hard voorwerp knaagt.

De metaforen zijn onmiskenbaar cultuur- en plaatsgebonden, maar het is aannemelijk dat wat men voelt niet onberoerd blijft door de beelden en woorden die men ervoor vindt. Wat men zegt, gaat men voelen. Zo wordt pijn langzaam maar zeker binnen het domein van de cultuur getrokken. Dat de angst voor pijn (algofobie) en de tolerantie van pijn per cultuur kan verschillen, lijkt ook een duidelijke zaak. Als een Keniaanse langeafstandsloper een Amerikaanse teamgenoot hoort klagen over een zere knie, reageert hij: 'Pijn is als je op twaalfjarige leeftijd meegenomen wordt de jungle in, als je voorhuid wordt weggesneden, en als je drie dagen lang wordt afgeranseld. Dat is pijn.'

Driessen ziet de antropologie als een zoektocht naar zingeving. Vandaar dat zijn beschouwing hem vooral voert naar pijn die zinvol is, soms zelfs pijn die bewust gezocht wordt omdat hij mensen sterk, mooi, snel, gelukkig of heilig maakt. Of pijn die mensen een identiteit geeft, tot man of vrouw maakt, een sportheld, een kunstenaar. Talloze voorbeelden zijn er te vinden in antropologische beschrijvingen van verre culturen waar men de meest pijnlijke rituelen voltrekt. Het neusbloeden in Papoea-Nieuw-Guinea is er een van: een stokje wordt tot bloedens toe in de neusgaten gestoken van een jongen die geen krimp mag geven. Daarna zijn er afranselingen, het schroeien van de huid en een zeer pijnlijk besnijdenis waarbij de penis met zout en brandnetels bewerkt wordt.

Ook vrouwen ondergaan overal ter wereld pijnlijke operaties om hun lichaam mooi en zuiver te maken naar de maatstaven van de plaatselijke cultuur. Voeten worden gebonden om ze klein en gebogen te maken, lippen worden gesneden en gerekt om er een sieraad in te bevestigen, schaamlippen en clitoris worden weggesneden en dichtgenaaid, lichamen worden ingesnoerd tot ze een wespentaille hebben.

Een bijzondere pijn die aan vrouwen is voorbehouden, is die van het baren. In veel culturen voorkomt men die pijn met technische middelen, maar in vele andere wordt barenspijn juist 'gekoesterd' als een verdieping van de vreugde om het kind. De Nederlandse natuurlijke bevalling wordt in diverse buurlanden met verbazing en verontwaardiging gadegeslagen.

Driessen besteedt ook aandacht aan de louterende pijn bij religieuze ervaringen. In Spanje is er de empalo-processie in de Goede Week, waarbij mannen de pijnen van de kruisdragende Christus ondergaan, compleet met geselslagen en doornenkroon. Aanvaarding van pijn en lijden is een centraal begrip in het christendom en diverse andere religies.

In de sport zijn degenen die door de pijngrens gaan, de grote helden: wielrenners, schaatsers, hardlopers, zwemmers, boksers. Het genot van deze pijn wordt mooi beschreven door Tim Krabbé in zijn verhaal De Renner, waarin hij van kilometer tot kilometer verslag doet van zijn afzien in de Ronde van de Mont Aigoual.

Mijn voornaamste 'bezwaar' tegen dit prachtige boek is dat de pijn te mooi en te zinvol wordt gemaakt. Het zinvolle lijden met zijn triomf en bewondering doet de lezer bijna vergeten dat de meest pijnlijke pijn verscheurt en leegmaakt, mensen juist van hun identiteit berooft. Over die pijn hebben antropologen zelden geschreven. Hun participerende onderzoeksmethode maakte hun zelden deelgenoot van die pijn. Zo ver ging de participatie niet. De bronnen van onderzoek naar echte pijn moeten waarschijnlijk elders gezocht worden, bij degenen die er ondanks alles toch in geslaagd zijn hun pijn te uiten, in rauwe en onwetenschappelijke geluiden: dichters, schrijvers, schilders, muzikanten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden