MET ZELF GESCHREVEN GELOOFSBRIEVEN IN DE HAND

Alleen bij het door hem vrij druk beoefende correspondentieschaak dacht Multatuli in dezelfde orde als zijn tegenpartij. Onenigheid was onmogelijk: elke zet was wel een tegenzet, maar binnen de spelregels....

Hij heeft meer gegokt dan geschaakt. Ook aan de speeltafel van het casino heersen regels, maar dat zijn meer rituelen. In het eindspel heerst het toeval. De optimist gelooft dat er orde in het toeval zit. Die zoekt hij en meent hij te vinden. Hij speelt door in het hardnekkig geloof dat het toeval zich aan de door hem gevonden orde zal houden. Hij zal gelijk krijgen. Multatuli heeft kapitalen verspeeld, maar hij heeft de moed nooit verloren. Eens zal zijn orde de juiste blijken te zijn. Hij verslaat het toeval en al het geld is van hem.

Hij heeft nog meer geschreven dan gegokt, gedreven door hetzelfde optimisme, dat hij eens gelijk zal krijgen en er orde op zaken zal worden gesteld, zijn orde. Maar hij was een veel te groot schrijver. Hij stelde zich vanaf Max Havelaar buiten de orde van de gevestigde literatuur. En alleen al daarmee gaf hij er blijk van, geen schrijver te willen zijn. De tijdgenoten erkenden zijn literaire buitenissigheid - om een door hem naar eigen beeld en gelijkenis ontworpen woord te gebruiken - maar onthielden hem natuurlijk zijn gelijk, in de sluwe redenering van de macht: het is literatuur. De tong van de macht is altijd gespleten: hij kan geen gelijk hebben, want hij schrijft buiten de orde van de literatuur, hij kan geen gelijk hebben, want hij schrijft literatuur. En zo houdt de gevestigde orde zich staande. Multatuli bleef een eenling.

Alleen het onuitroeibare optimisme ooit gelijk te krijgen, kan Multatuli's enorme schrijfdrift verklaren, in wat officieel zijn literaire werk heette en in zijn brieven, die nu, gelukkig, ook officieel tot zijn literaire werk worden gerekend. Er is ook geen wezenlijk verschil. Max Havelaar sluit af met een 'brief' aan de Koning en dat geeft het hele boek een duidelijk gericht karakter; wat zijn de Ideën anders dan een enorme correspondentie met alle anders-denkenden uit Nederland? Natuurlijk vielen ze weer buiten de orde, want ze zijn in een ongegeneerd directe stijl geschreven. Er kwam geen antwoord. De hooghartige Multatuli heeft zijn hele leven in zeer grote nederigheid zijn medemensen overschat. Ook dat kwam voort uit zijn optimisme.

Heel veel van zijn werk is polemiek of discussie. Tussen een eenling en de overmacht van de gesloten orde van de anderen. Hoe houdt iemand het een leven lang vol met anderen van mening te verschillen en de tegenstellingen voortdurend aan te slijpen? Natuurlijk was Multatuli een dwarsligger en als veel hardnekkige dwarsliggers een doorzeurder met het ijzeren eenzijdige geheugen van de echte zeur, hoewel: er is natuurlijk in de Nederlandse taal nooit zo briljant gezeurd als door Multatuli. Maar de best mogelijke verklaring voor zijn niet aflatend discussiëren is zijn geloof in zijn gelijk. En dat is natuurlijk ook het geloof in het ongelijk van alle anderen. 'Geloof' is misschien te zwak. Het gaat om de zekerheid. Hij wilde niet 'zijn' gelijk krijgen, maar 'het' gelijk. En dat zou een keer gebeuren, dacht hij in zijn verpletterend optimisme, zoals één keer de speelbank zou springen te zijnen gunste.

De gelijkzoeker houdt nooit rekening met de macht van de orde. Natuurlijk had Multatuli gelijk in de zaak Lebak, maar dat gelijk lag buiten de toen heersende orde in Nederlands-Indië. Hij had uiteraard gelijk met zijn vrijdenkerij en bestrijding van de gevestigde godsdiensten, maar de goddelijke orde bepaalde nog alles. Hij had ook gelijk met al zijn schimpen op de Nederlandse letterkunde van zijn tijd, maar de schrijvers die die literatuur maakten, deelden de lakens en slopen voor het rustbed der letteren uit. Al het gelijk dat hij had, is hem achteraf gegeven, zoals het bij gelijk altijd gaat. Een schouwburg vol gelijkgevers, 107 jaar na zijn dood. Maar het grote portret dat de zaal beheerste, keek zeer streng. Hij vertrouwt ons nog steeds niet, want wij vinden hem in de eerste plaats een van onze allergrootste schrijvers. Hij krijgt alle lof, maar niet het eerherstel waarop hij nog altijd duidelijk wacht, want zijn geheugen blijft van ijzer. Hij zou het trouwens met ons allemaal oneens zijn. Want zijn vrijzinnigheid is niet de onze: ze is conservatiever, zoals het bij een optimist hoort. Wij hebben ongelijk. Als we dat maar weten. Elk gelijk groeit uit tot een nieuwe vorm van ongelijk, wanneer het in de handen van velen komt, zoals dat altijd het geval is. En alles begint opnieuw.

Hij blijft een eenling, van een zo uitgesproken individualiteit, dat hij van velen verschillenden de partij kan zijn. Dat heeft hij gemeen met de Christus-figuur, met wie hij, in eigen ogen, veel lijden en miskenning gemeen had. Bescheiden in zijn vergelijkingen is hij nooit geweest. Hij en Christus - ze hadden gemeen wat tegenwoordig 'charisma' heet. Lees de verslagen over zijn toespraken op congressen en andere bijeenkomsten. Kijk naar zijn ogen op elke foto. Hij wist zich ook een gezondene, niet door God, maar door zichzelf. Hij had zelf zijn geloofsbrieven geschreven. Hij zou onuitstaanbaar zijn geweest - en hij moet, wanneer zijn zoeken naar gelijk een poging tot gelijkhebberij werd, iets onuitstaanbaars hebben gehad, veel woorden, veel sigarerook, veel bluf - als hij niet zo'n groot gevoel voor humor had gehad, zoals ontelbare passages uit zijn werk bewijzen.

Misschien is hij in zijn humor, die interval die de ernst pas zijn ware karakter geeft, wel het meest persoonlijk. Die verraadt ook zijn optimisme, zijn bewustzijn van gelijk ook. Alleen wie kan loslaten, heeft de zaak heel goed in de hand.

Maar de humor verraadt vooral zijn zeer grote plezier in het schrijven. En juist dat houdt hem nog altijd zo leesbaar, zo aanstekelijk, voorbeeldig, overtuigend ook. Hij heeft alle gelijk uit zijn taal kunnen halen. En dat maakt hem onweerlegbaar. En al zijn lezers tot zijn bewonderende tegenstanders. De enige soort lezers die een schrijver in leven houden. Vijfentwintig delen lang.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.