Met visueel geweld het verhaal bij de kladden grijpen

Een affiche heeft maar één tel om de aandacht te vangen. Beter dan Beeke heeft Nederland op dit gebied niet.

Vormgeving


50 jaar Affiches van Anthon Beeke

Den Haag -Straataffiches terugzien in het museum heeft altijd iets ambivalents. Ze zijn, als het goed is, ontworpen om overeind te blijven in het geweld van lomp straatmeubilair, voorbijrazend verkeer en ongeïnteresseerde passanten. Daarom is de plek waar een selectie van het werk van grafisch vormgever Anthon Beeke (1940) hangt, zo uitstekend. Op straat, althans, in de tramtunnel in Den Haag, waar het openbaar vervoer langszoeft en reizigers haastig voortbenen.


Zo hangen zeer terloops zestig juweeltjes van Nederlandse vormgeving in een ondergronds station. Veel beter dan Beeke heeft Nederland op afficheterrein niet in de aanbieding. De serie die hij maakte in de jaren negentig voor de KunstRai bijvoorbeeld, met ingepakte beroemdheden als Benno Premsela, Anton Corbijn en Dennis Hopper. De vleselijke affiches voor Toneelgroep Amsterdam. En ook de reeds klassiek geworden Holland Festival-poster uit 1995, een buitelend letterfestijn, een ode aan de grote ontwerpers Piet Zwart en Dick Elfers.


Beeke is op zijn manier een eenzaat. Een halve autodidact, met een eigenwijze smaak. Hij mag zichzelf graag een Amsterdamse slagersjongen noemen. De zoon van een communistische stukadoor die vlees rondbracht op de fiets, en die in de avonduren stiekem naar de kunstnijverheidsschool ging. Zijn internationale doorbraak was het naaktalfabet uit 1969, een typografie opgebouwd uit blote lichamen. Nu schaart hij zich in het rijtje grote Nederlandse ontwerpers met Wim Crouwel, Gert Dumbar en Jan van Toorn.


Hoe zeer Beeke zijn eigen gang gaat en zijn eigen inhoud maakt, blijkt uit de affiche van de Drie Zusters van Tsjechov voor toneelgroep Globe in 1983. Zelfs Rijnders, toen regisseur bij Globe, had vast niet gedroomd van een affiche waarop de drie actrices een papieren masker op een stokje voor hun gezicht houden: Betty Boop, Olijfje en Wiske. Die toneelklassieker krijgt iets cartoonesk en verlichts, het beeld is zo goed gevonden, dat het ondanks alle zware concurrentie in het straatbeeld het oog vasthoudt. En daar is het om te doen, bij een goed affiche. 'Affichekunst is een vorm van cabaret', heeft Beeke zelf gezegd.


Een affiche op straat heeft maar een tel om iemands aandacht te vangen. Dan is het over. In die ene tel moet de interesse van de toevallige passant zijn gewekt. Beeke zoekt dat aandachtsmoment in zijn onderwerp, hij speurt net zo lang naar dat ene detail dat misschien niet het hele verhaal vertelt, maar wel bij de kladden grijpt. En of de regisseur andere bedoelingen met zijn stuk heeft, dat interesseert de vormgever geen biet.


Othello van Shakespeare is een stuk over de ondergang van een nobel man, maar het is vooral het stuk over Iago, die zijn baas zo verschroeiend haat. Hoe verbeeld je haat? Beeke doet dat door een close-up van bloed- rood oog, met vocht, gezwollen gezichtsvlees, het oog van het kwaad.


Een goed voorbeeld van zijn eigenheimerigheid is de Dick Bruna-poster voor het Centraal Museum Utrecht. Bruna's Nijntje is een wonder van simpelheid, maar walst ook alles dood omdat het zo'n overheersend icoon is. Beeke zoomde zo diep in op Nijntje dat je alleen nog een wit vlak ziet, met enkel en alleen een modderig stipje en een kruisje. De kracht van het konijn is zo groot dat je in het kruisje direct de neus van Nijntje herkent en een oog in de stip. Het is door die uitsnede tevens een eerbetoon aan de krachtige hand van Bruna: zelfs als je alles weglaat, blijft Nijntje Nijntje.


Beeke is ook het enfant terrible dat niet terugdeinst voor visueel straatgeweld: 'Een combinatie van irritatie en entertainment', heeft hij het wel genoemd.


De affiche Troilus & Cressida (1981) is een nabije foto van een blote kont van een vrouw, diep gebukt, haar schaamlippen opgestuwd, haar billen in een paardentuigje. Een zienswijze van Beeke op het verhaal over het paard van Troje en de rol van de vrouw hierin. Een feministisch affiche, noemde hij het zelf ooit. Het is een opvallende afwezige in Den Haag.


Spijtig, want juist ook die hardheid en de eigenwijze manier van uitsnijden vormt de kern van Beekes werk.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden