Analyse Internationaal Strafhof

Met veroordelen van krijgsheren zorgt Strafhof niet voor vrede in Congo

Krijgsheer Ntaganda Bosco in 2009, samen met leden van zijn rebellenmilitie in Congo. Beeld AFP

Krijgsheer Bosco Ntaganda is veroordeeld door het Internationaal Strafhof, maar nog steeds is Congo een gewelddadig oord. ‘Het Strafhof is achter de voetsoldaten aangegaan, de krijgsheren, niet achter degenen die uiteindelijk aan de touwtjes trekken.’

Voor de derde keer heeft het Internationaal Strafhof in Den Haag een krijgsheer veroordeeld voor geweld in de Congolese regio Ituri. De nieuwste ‘aanwinst’ is Bosco Ntaganda. Aanklagers noemen zijn veroordeling, maandag uitgesproken, vanzelfsprekend een overwinning voor het recht. Maar volgens onafhankelijke experts leggen de processen tegen de krijgsheren ook fundamentele zwakheden van het Strafhof bloot.

Het in 2002 opgerichte hof is opgericht om oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide te bestraffen, en duidelijk is dat Bosco Ntaganda inderdaad toezag op uitzonderlijke wreedheden. Moord. Verkrachting. Rekrutering van kindsoldaten. Zijn veroordeling was een zaak van de lange adem: Ntaganda stond terecht voor misdaden uit 2002 en 2003. Maar uiteindelijk ligt er dan een vonnis, met de primeur van een veroordeling voor seksslavernij, wat andere (potentiële) geweldplegers moet afschrikken.

Bosco Ntaganda tijdens de eerste zitting van zijn zaak bij het Internationaal Strafhof in Den Haag, op 2 september 2015. Beeld AFP

Alleen: in Ituri in Congo heerst alweer grof geweld, meer dan vijftien jaar nadat Bosco Ntaganda en andere in de tussentijd veroordeelde krijgsheren er huis hielden. ‘Het Strafhof is achter de voetsoldaten aangegaan, de krijgsheren, niet achter degenen die uiteindelijk aan de touwtjes trekken’, zo verklaart Phil Clark, Strafhof-deskundige en verbonden aan de School of Oriental and African Studies in Londen. Thijs Bouwknegt van het NIOD in Amsterdam, tevens Strafhof-volger: ‘De warlords zijn makkelijk te vervangen. Nieuwe poppetjes worden misschien alleen wat stiekemer.’

Elites

De poppenspélers, degenen met touwtjes in handen, zijn veelal politieke en militaire elites in Congo en de buurlanden Oeganda en Rwanda. De drie krijgsheren die door het Strafhof zijn veroordeeld voor geweld in Ituri hadden alledrie ooit banden met Oeganda en/of Rwanda, net als de vervolgde maar vrijgesproken Congolese ex-krijgsheren Jean-Pierre Bemba en Mathieu Ngudjolo Chui. Oeganda en Rwanda steunen al jaren allerhande milities in hun cynische spel om toegang tot land en grondstoffen in Congo.

Jean-Pierre Bemba. Beeld AFP

Achter de poppenspelers aangaan is lastig, want zij genieten als topfiguren in zittende regimes praktische bescherming tegen de aanklagers van het Strafhof. Het hof heeft geen eigen politiemacht om arrestaties mee te verrichten, het is voor medewerking afhankelijk van staten – een fundamenteel gebrek, zoals ook bleek in heel andere zaken, tegen de president en vice-president van Kenia wegens verkiezingsgeweld. Zij werkten het Strafhof actief tegen en ontsprongen de dans.

Beter haalbaar bleken zaken zoals die tegen de individuele krijgsheren in Ituri, maar met als neveneffect dus wel dat ‘drijvende krachten’ achter het conflict blijven doorgaan, aldus Clark. Hij merkt het ‘wezenlijke probleem’ van het Strafhof als instituut dat in feite alleen achter ‘non-state actors’ kan aangaan ook tijdens zijn veldwerk. ‘Geweldslachtoffers in Ituri vragen zich in interviews af hoe het zit met ‘de echte leiders’, van wie krijgsheren zoals Bosco Ntaganda slechts verlengstukken zijn.’

Mathieu Ngudjolo Chui. Beeld ANP

De selectieve handelwijze van de aanklagers kan ‘de echte leiders’ zelfs helpen om hun macht te consolideren, menen Clark en Bouwknegt. In 2006 en 2007 liet president Joseph Kabila van Congo de militieleiders Thomas Lubanga en Germain Katanga na hun arrestaties wegens misdaden in Ituri overdragen aan Den Haag. Kabila kon zich presenteren als behulpzaam terwijl hij in werkelijkheid vooral verwachtte persoonlijk met rust te worden gelaten – hij is zelf een ex-strijder. Bouwknegt: ‘Kabila zag ‘Den Haag’ bovendien als een manier om zijn twee rivalen het land uit te krijgen.’

Steun vanuit Rwanda

Bosco Ntaganda werd na zijn fase als militieleider in Ituri juist eerst een tijdje opgenomen in het Congolese regeringsleger, waarbij hij opnieuw misdaden beging. Net zoals in zijn tijd bij M23, een militie die steun kreeg vanuit Rwanda. Maar deze episodes vormden weer geen onderdeel van Ntaganda’s vervolging bij het Strafhof en dus kan bij kopstukken in Congo en Rwanda de indruk worden gevoed dat ze ‘er toch wel mee wegkomen’, aldus Clark.

Thomas Lubanga. Beeld AFP

Weer ergens anders, in Oeganda, maakte Strafhof-aanklager Luis Moreno Ocampo ruim tien jaar geleden zelfs bewust een deal om president Yoweri Museveni uit de wind te houden, schrijft Clark in zijn boek Distant justice: the impact of the International Criminal Court on African politics. Ocampo wilde leiders vervolgen van de Oegandese militie het Verzetsleger van de Heer. Daartoe had hij medewerking nodig van Museveni. In ruil daarvoor zou Ocampo geen werk maken van beschuldigingen aan het adres van Museveni’s regeringsleger, dat vocht tegen de militie. Vandaag de dag staat een van de militieleiders terecht in Den Haag en is Museveni nog steeds een spil in Afrika’s Grote Merengebied.

‘We moeten concluderen dat de oorspronkelijke belofte van het Strafhof, van vrede en veiligheid door de vervolging van enkele geweldplegers, naïef was’, besluit Clark. ‘Het doorgaande geweld in Ituri in Congo bijvoorbeeld zou een reality-check moeten zijn voor iedereen in de industrie van internationale rechtspraak. Oplossingen vergen een bredere aanpak.’

Germain Katanga. Beeld AP

Vijf opvallende zaken bij het Internationaal Strafhof

Bosco Ntaganda
In 2019 veroordeeld voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid in de Congolese regio Ituri, in 2002 en 2003. Zijn celstraf is nog niet bekend; Ntaganda kan nog in beroep gaan.

Germain Katanga
In 2014 veroordeeld voor oorlogsmisdaden en medeplichtigheid aan misdaad tegen de menselijkheid in de Congolese regio Ituri, in 2003. Hij kreeg 12 jaar celstraf.

Thomas Lubanga
In 2012 veroordeeld voor oorlogsmisdaden in de Congolese regio Ituri, in 2002 en 2003. Hij kreeg 14 jaar celstraf.

Mathieu Ngudjolo Chui
In 2012 vrijgesproken van oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid in de Congolese regio Ituri, in 2003.

Jean-Pierre Bemba
In 2018 vrijgesproken van oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid in de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR), in 2002 en 2003. Hoewel zijn zaak draaide om geweld in de CAR was de gewapende beweging van de Congolees Bemba destijds ook actief in Ituri. 

Waar interessante en spraakmakende verhalen online en in de krant ophouden, gaat het Volkskrantgeluid verder. Wat is een zwart gat precies? En hoe gaat het eraan toe in tbs-klinieken? Onze verhalenmakers leggen het uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden