'Met telescopen maakte de Republiek indruk op de sultan'

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden wilde Turkije in 1612 met 'fraeijigheden' laten zien dat het een betrouwbare handelspartner was.

Vierhonderd jaar geleden stuurde de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden een schip vol relatiegeschenken naar het Ottomaanse rijk. Het moest een net gesloten handelsverdrag versterken. Aan boord bevond zich onder meer een portie wetenschap die indruk moest maken op de Turken.


Vrachtschip de Zwarte Beer voer in 1612 uit naar Istanbul met cadeaus voor de jonge sultan Ahmet I en zijn hof. In het ruim lagen drie telescopen, een collectie atlassen en acht dode paradijsvogels, waarschijnlijk uit de Molukken. Samen met een lading andere 'fraeijigheden' moesten ze Ahmet vertrouwen geven in een handelsrelatie die hij kort daarvoor was aangegaan met de jonge Republiek.


Het 400-jarig jubileum van de Turks-Nederlandse betrekkingen wordt momenteel groots gevierd. Donderdag had in Amsterdam een historisch congres plaats over de onderlinge contacten in de 17de eeuw. Kunsthistorica Claudia Swan (Northwestern University, Chicago) sprak over de vracht van de Zwarte Beer, die ze onderzocht aan de hand van overgebleven rekeningen voor de cadeaus.


Waarom deze geschenken?

'Hier was men trots op. De Republiek was nog erg jong en deze spullen moesten het land in wording vertegenwoordigen. Een nieuwe Nederlandse uitvinding als de telescoop hoorde daarbij, maar ook 3.000 pond Edammer kaas. Daarnaast kreeg de sultan allerlei kostbaarheden uit het Verre Oosten, zoals porselein en lakwerk, waarschijnlijk om te laten zien dat de Republiek een goede handelspartner was en mooie dingen kon leveren.'


Ruim twintig jaar later kreeg de Japanse shogun ook een verrekijker als relatiegeschenk. Was zoiets gebruikelijk?

'Machthebbers kregen vaker dit soort zaken. Klokken en horloges waren ook populair. Er bestond duidelijk een fascinatie met allerlei mechanieken.'


En de paradijsvogels? In de Republiek waren ze erg gewild vanwege een grote honger naar kennis over exotische oorden.

'Dat had te maken met de mythe dat ze tijdens hun leven altijd rondvlogen en nooit landden. De dode exemplaren die in Europa aankwamen, waren meestal hun poten kwijt. Zo ontstond het idee dat ze die helemaal niet hadden, en dat ze daarom voortdurend in de lucht moesten blijven. Volgens de rekeningen voor de cadeaus in de archieven van de Staten-Generaal kostten de vogels 31 gulden per stuk, een behoorlijk bedrag.'


Was de sultan blij?

'Lambert Verhaer, een Nederlandse juwelier in Istanbul, was speciaal naar de Republiek gehaald om te adviseren welke geschenken in de smaak zouden vallen. Hij wist waarschijnlijk waar hij over sprak. Maar commentaren van het Turkse hof over goederen heb ik nog niet gezien. De archieven daar zijn erg omvangrijk en chaotisch en voorlopig zijn de juiste bronnen niet gevonden.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden