Met stoere stapjes op weg naar verheffing Dinsdagprofiel Mariëtte Hamer

Dit weekeinde beleeft de nieuwe leider van de PvdA in de Tweede Kamer haar vuurdoop op het ledencongres. ‘Mariëtte breekt haar benen niet over grote doelen.’ Door Marc Peeperkorn en Sheila Sitalsing..

Baasje spelen zat er al vroeg in bij Mariëtte Hamer. Met verheffing als doel. Wat de kleine Mariëtte ’s ochtends op school leerde, moest subiet worden doorgegeven aan haar poppen. Die zette ze ’s middags naast elkaar, lievelingspop Nicolientje voorop, als ware het een klasje. Juf Mariëtte legde geduldig uit, opdat iedereen kon meekomen.

Het is haar levensverhaal in een notendop. Waar Mariëtte Hamer binnenkomt, is ze niet veel later de baas. Op school in de leerlingenraad, in de studentenvakbond, in haar werk in het onderwijs, later in het PvdA-partijbestuur en nu, op haar 50ste, voor de sociaal-democraten in de Tweede Kamer.

Niet dat macht op zich haar einddoel is. Jacques Tichelaar, haar voorganger als fractieleider: ‘Ze heeft geen bewuste planning maar trekt verantwoordelijkheden naar zich toe.’ Jos de Groen, haar eerste echtgenoot: ‘Ze wil iets betekenen voor mensen. En ze werkt hard. Als schooldirecteur haalde ze ’s avonds een doekje over de bureaus die ze vies vond.’ Frank Vrolijks, haar huidige echtgenoot: ‘Mariëtte ziet graag eindresultaat. Dingen voor elkaar krijgen is een doel op zich.’

Al regelend bereikt ze steeds een hoger plateau. ‘Mariëtte breekt haar benen niet over grote doelen’, zegt Vrolijks. ‘Ze zet stapjes. Om de zoveel stapjes kijkt ze om zich heen en zegt: hé, kijk nou eens waar ik ben!’

Hamer groeit op in Slotervaart, in de jaren zestig van de vorige eeuw een nette Amsterdamse nieuwbouwwijk. Haar moeder ontfermt zich over het huishouden. Vader is overdag hoofdadministrateur, in zijn vrije tijd volleybaljournalist. Uit die bijverdienste bekostigt hij Mariëttes latere studie.

Koos, haar zeven jaar oudere broer, is licht autistisch – een handicap die pas later onderkend wordt. Lange tijd denkt de familie dat hij gewoon erg verlegen is. Tien jaar na Mariëtte wordt haar broertje Marc geboren. Als middelste is ze de spil van de familie.

Dat blijft ze. Inmiddels heeft ze haar dementerende moeder en broer Koos naar haar woonplaats Maassluis laten komen, zodat ze voor ze kan zorgen. Koos komt iedere vrijdagavond eten en gaat met het gezin mee naar het vakantiehuisje in de Franse Ardèche.

Jeugdvriend Remko Veenstra leert Hamer kennen als ze 16 is. Op een camping langs de Moezel. Daar, tussen de wijngaarden, broeit er iets. ‘Mariëtte was een lekkere puber’, herinnert Veenstra zich. ‘Goed geschapen, vrouwelijk lichaam. Maar ik was toen nog niet echt bezig met de liefde. Ik wilde de wereld verbeteren.’

Bij de zeer vroege ochtendwandelingen die hij organiseert, is Hamer van de partij. Veenstra vertelt honderduit over de misstanden in de wereld. ‘Ik denk dat ik daardoor mede haar politieke interesse heb gewekt’, zegt Veenstra. ‘Maar het politieke dier in haar is pas later echt ontwaakt.’

Hamer kiest na school (1976) voor de lerarenopleiding in Amsterdam. Al snel is ze actief in de studentenvakbond Silva. Niet de politieke, maar de organisatorische kant trekt. Als Amsterdamse maakt ze medestudenten graag wegwijs in de stad.

Studiegenoot Jos de Groen staat de eerste ontmoeting nog helder voor de geest. ‘Wat een power straalde ze uit. Ze droeg van die Indiajurken met heel veel laagjes. Alles fladderde en ruiste aan haar omdat ze voortdurend in beweging was.’

Het was de tijd, zegt De Groen, ‘van ongeschoren mannen met kolenzwarte PTT-jasjes. Daartussen stond Mariëtte in haar fleurige Indiazijde. Ze was al die machotypes de baas in overredingskracht.’ De Groen valt voor haar energie.

Actief in haar studentenvakbond krijgt Hamer te maken met de oprichting van de Landelijke Studentenvakbond. De Groen: ‘Er werd hard gestreden om het leiderschap. Mariëtte laveerde daar diplomatiek tussendoor. Zij hield zich slim staande tussen die stoere mannen en werd de eerste LSVb-voorzitter.’

Met vriend Jos discussieert ze veel over politiek. De CPN is groot in studentenkringen, maar Hamer vindt die partij te star. PSP en PPR zijn te soft en de PvdA heeft het volgens haar evenmin. De Groen: ‘Ze zat eindeloos te dubben. Ik was al lid van de PvdA en heb haar stiekem aangemeld. Er volgde een uitnodiging. ‘O jeetje’, zei ze. ‘Ik word gevraagd.’ Ze voelde zich zeer vereerd en ging naar een afdelingsvergadering.’ Een paar weken later zit Mariëtte, dan 26 jaar, in het bestuur. De Groen heeft zijn geheime actie pas jaren later opgebiecht.

Het is het begin van een lange mars door de PvdA. Ze wordt voorzitter van de PvdA-afdeling Maassluis, lid van het gewestsbestuur en lid van het partijbestuur namens de Rooie Vrouwen. In 1998 gaat ze de Tweede Kamer in.

Voormalig partijvoorzitter Ruud Vreeman: ‘Ze beschikte over een enorm netwerk in de partij. Als er problemen waren in afdelingen stuurde ik Mariëtte daar met een gerust hart op af. Zij kan binden. What you see is what you get, ze speelt geen spelletjes.’

De liefde voor de partij gaat diep. ‘Mariëtte is intens trouw’, zegt Hannie Vlug, een goede vriendin. ‘In haar vriendschappen en in haar band met de PvdA. Ik weet: als ik 80 ben, zijn we nog steeds vriendinnen en zit ze nog steeds bij de PvdA.’

Ze ziet de partij als familie, zegt Marja Bijl, voorzitter van de PvdA-afdeling Rotterdam. ‘Als er een dag is voor veertien nieuwe leden, is Mariëtte erbij.’ Het scherpt haar politieke antenne. Vreeman: ‘Ze voelt feilloos aan waar PvdA-punten overeind moeten blijven. Haar drijfveren – emancipatie en onderwijs – zijn klassiek voor ons.’

Die verknoping met de PvdA levert haar eerder dit jaar, in de race om het fractievoorzitterschap, de kwalificatie ‘partij-apparatsjik’ op – en dat is niet positief bedoeld. Maar Hamer zelf is trots op haar tocht door de partijgelederen. Ze ergert zich aan hemelbestormers die, nooit een folder uitgedeeld of een motie ingediend, wel even de wereld zullen veranderen. Hamer symboliseert de mars door de instituties. Of zoals Marja Bijl het zegt: ‘Mariëtte is de vleesgeworden emancipatie.’

‘Een doener, geen denker’, typeert Trude Maas, ex-PvdA-senator die samen met Hamer in het partijbestuur zat. ‘Thijs Wöltgens ging graag langs de filosofische lijn. Dat zie ik Mariëtte niet zo snel doen.’

Met een woord als visionair heeft ze niet veel. Als staatssecretaris Frans Timmermans van Europese Zaken zich als de denker van de PvdA poogt te profileren door in een paginagroot artikel in NRC Handelsblad een sociaal-democratisch vergezicht te schetsen, glimlacht Hamer dat ze het ‘een erg lang stuk’ vond, maar dat ze eruit meent op te maken ‘dat Frans en ik het eens zijn’.

Ze zit er niet mee dat ze in Kamerdebatten wat vlak afsteekt bij de soepel orerende Jan Marijnissen (SP), het one-liner-kanon Geert Wilders (PVV) en de snedige Alexander Pechtold (D66). Och, genoeg mensen in het land die tegen haar zeggen: mevrouw, wat bent u lekker rustig naast al die opgewonden standjes.

Als ze 6 is, wil ze schooljuf worden. Als ze 28 is, in 1986, wordt ze algemeen directeur Volwasseneneducatie op de Zuid-Hollandse eilanden. Met Jos de Groen verhuist ze naar Maassluis. Vanwege de koop van een huis, besluiten ze te trouwen. Op donderdagochtend, dat was gratis. Van de roeivereniging wordt een ‘trouwauto’ geleend. De Groen: ‘Zo’n Amerikaanse bak. Binnen stonk het naar verschaald bier. Er is een foto van gemaakt, Mariëtte en ik in die auto. Die foto hebben we zonder tekst gestuurd naar een handjevol vrienden. Een flink aantal heeft de boodschap nooit begrepen.’

Minder dan een jaar later gaan ze uit elkaar. ‘De diepgang was uit de liefde verdwenen’, zegt De Groen. ‘Mariëtte heeft er een streep onder gezet.’

Na haar scheiding volgt een ‘wilde periode’, zoals Hamer het zelf omschrijft. Ze gaat veel uit met vriendinnen, af en toe wordt er een man in het café opgepikt.

Tot ze Frank Vrolijks leert kennen, voorzitter van de PvdA-afdeling Den Haag. Hamer is gewaarschuwd: een mooie man, maar ook een mooiprater. Er wordt gegeten. ‘En er ging veel rosé doorheen’, herinnert Vrolijks zich. Daarna is het aan. ‘We zijn een partijsetje.’

Vriendin Hannie Vlug, dan trouwambtenaar, sluit het huwelijk. In de toespraak citeert ze het liedje Heb het leven lief van Liesbeth List. ‘Dat liedje gaat over ongeremde levenslust. Dat vind ik zo bij haar passen.’

Sowieso heeft Hamer ‘veel met liedjes’, zegt Vlug. ‘Ze houdt van stoere vrouwen en van Nederlandstalige muziek: Karin Bloemen, Adelheid Roosen. Dat Karin Bloemen-achtige zie je terug in haar kleding: theatraal’. Maar haar echte idool is Barbara Streisand, zegt haar man. ‘Ze heeft al haar platen, die draaien we veel. Daar moest ik wel aan wennen.’

Vrijwel meteen raakt Mariëtte in verwachting. Een diep gekoesterde wens, maar ze zit net in de Tweede Kamer (1998). Uit vrees dat haar portefeuille door ambitieuze collega’s wordt leeggeroofd, houdt ze haar zwangerschap zo lang mogelijk geheim.

Het is in die tijd dat Jacques Tichelaar, dan nog vakbondsvoorzitter, haar leert kennen. Tichelaar: ‘Ze sprak met verstand van zaken. En ze was de enige die me aan bleef kijken als ze met me sprak.’

In 2002 belandt Tichelaar zelf voor de PvdA in de Kamer. De partij ligt op haar gat vanwege de historische verkiezingsnederlaag (van 45 naar 23 zetels). Tichelaar: ‘Mariëtte heeft me toen een belangrijke les geleerd: er komt altijd een volgende wedstrijd. De verliezers van vandaag zijn de winnaars van morgen.’

Het is het begin van een bijzondere band tussen de twee. Als Tichelaar in 2007 fractievoorzitter wordt, vraagt hij haar als rechterhand. ‘We vullen elkaar aan. Bij het ontslagrecht was zij zuiver in de leer. Ik keek meer naar praktische belemmeringen. Mariëtte is geen drammer maar gedreven.’

Aan dat vicefractievoorzitterschap gaat een tijd van incasseren vooraf. Ze maakt er geen geheim van dat ze in 2007 dolgraag het kabinet in wil, als staatssecretaris voor onderwijs en kinderopvang. Al die jaren van ploeteren zullen nu beloond worden.

Maar de beloning blijft uit. Wouter Bos verkiest Sharon Dijksma. Ze hoort het in een zaaltje in Dordrecht, waar ze het regeerakkoord tussen PvdA, CDA en ChristenUnie voor een paar belangstellenden staat toe te lichten. Ze is tot in het diepst van haar ziel gekrenkt. De mooiweerspelers hangen rond het Binnenhof, zij zwoegt in het land.

Maar de volgende dag staat de pragmatische speler weer op: knop om, doorgaan. Tichelaar roemt haar gevoel voor humor. ‘Mensen in de Kamer noemen ons ‘de scheermesjes’. Daar hebben we de grootste pret om.’ Ook vriendin Marja Bijl kent deze vrolijke kant van Hamer, eentje die ze in de Kamer overigens zelden toont. ‘Dan wordt ze in een column omschreven als een lampenkap. Ik vind dat seksistisch maar zij kan erom lachen. Belt ze me op en zegt ze met een diepe stem: hier spreekt uw lampenkap.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden