Met smaak roddelen

Achterklap - De rioolpers ontgroeid

Roddelen over beroemdheden: daar is alle gêne af. Terwijl de inbreuken op hun leven verder gaan dan ooit. Dat komt door internet, maar wíj klikken, delen, hebben het erover. Waarom we roddelen zo gewoon vinden. En wat het kost.

Een rechtse directe. Nog een rechtse directe. Twee stoten op de rug. Een rake lowkick met het rechterbeen en een gemiste trap met links. Alles bij elkaar duurde de aanval van Solange Knowles, de zus van Beyoncé Knowles, op haar zwager Jay-Z nog geen minuut. Maar iedereen zag het. Iedereen - jong, oud, hoogopgeleid, laagopgeleid - keek onbeschaamd mee naar de beelden afkomstig van een beveiligingscamera uit een lift. Wat een privéruzie was tussen Jay-Z en zijn schoonzus, werd het gesprek van de dag. We discussieerden over de oorzaak van de ruzie. Niet alleen op roddelwebsites of op de 'Opmerkelijk'-secties van nieuwswebsites, maar ook op Twitter, Facebook; zelfs bij het (gestaag afbrokkelende, maar toch) nieuwsinstituut CNN was de uitgelekte video het gesprek van de dag.


Niet veel later. Powned-verslaggever Jan Roos beweert in een nachtprogramma op Radio 1 dat Mark Rutte een relatie met een man heeft. In plaats van de roddel te negeren, voelt de Rijksvoorlichtingsdienst zich genoodzaakt diezelfde ochtend al tegenover RTL Nieuws de bewering van Roos te ontkennen.


Nog recenter was Waylon 'vermist'. De zanger, vorige maand nog succesvol met de Common Linnets op het Eurovisie Songfestival, kwam al 'een dikke week' niet opdagen bij promotieconcerten en interviews. Het was voorpaginanieuws bij De Telegraaf. Op Twitter speculeerden we daarna onder #waariswaylon waar de zanger zou kunnen zijn, tegenover de NOS liet minister Opstelten weten op zoek te gaan en 'scherp' uit te kijken en 's avonds werd het onderwerp uitgebreid besproken bij Knevel & Van den Brink, waar minister Bussemaker (Cultuur) zei dat ze de breuk tussen Waylon en Ilse de Lange 'heel erg' en 'heel verdrietig' vond en dat ze 'graag zou zien dat er wat gebeurt om die twee teams weer bij elkaar te brengen'.


Tot nog niet zo heel lang geleden waren dit soort berichten over de vermeende homoseksualiteit van Rutte, het gevecht van Jay-Z en de vermissing van Waylon voorbehouden aan De Bladen. Veel verder dan de pagina's van de Privé, Weekend of Story kwam dit nieuws niet. Wilde je erover weten, dan moest je die bladen kopen in de supermarkt of de kiosk. Of een afspraak maken bij de kapper. En als je dan die Privé doorbladerde, voelde je je een beetje gegeneerd: roddel was niet voor mensen met goede smaak.


Nu niet meer. Roddelen over beroemde mensen is inmiddels normaal en vormt een integraal onderdeel van de Schijf van Vijf van onze nieuwsconsumptie. Een bezoek aan NU.nl is niet compleet zonder een blik op de Achterklap-pagina en op Twitter en Facebook wisselen we haast lusteloos linkjes met elkaar uit. Roddel is geevolueerd tot nieuws en geaccepteerd in het alledaagse publieke discours. Tegelijk met die evolutie is de privacy van de beroemdheden haast volledig verdampt; zij zijn nu vogelvrij. De consumptie is genormaliseerd, de inbreuken zijn heftiger dan ooit.

Pijpkoningin

Monica Lewinksy schreef laatst een openhartig stuk in het tijdschrift Vanity Fair. Het was de eerste keer in tien jaar tijd dat ze van zich liet horen in de media. Lewinksy begint haar verhaal met een anekdote over een vraag die haar gesteld werd tijdens een Q&A-evenement voor televisiezender HBO, begin 2001. 'Hoe voelt het om Amerika's voornaamste pijpkoningin te zijn?' vroeg een man uit het publiek. De vraag haalde de uitzending van HBO in 2002 en bleef bij Lewinksy nog heel lang hangen. Maar ze schrijft iets opmerkelijks: het had nog veel erger kunnen zijn.


'Als dat ongemakkelijke moment een paar jaar later op televisie was gekomen, met de opkomst van de sociale media, was de vernedering nog veel vernietigender geweest. De clip zou viral zijn gegaan op Twitter, YouTube, Facebook, TMZ, Gawker. Het was een meme geworden op Tumblr. En dat die clip viral gegaan was, had op zijn beurt weer The Daily Beast en Huffington Post gehaald.'


TMZ. Dat is de Amerikaanse roddelwebsite die ook de liftvideo van Solange en Jay-Z publiceerde. Gawker is ook een roddelwebsite; today's gossip is tomorrow's news is hun slogan. Het zijn de instituten van het nieuwe roddelen. Om een indruk te krijgen van hoe serieus de roddelindustrie is: TMZ heeft een jaaromzet van tientallen miljoenen dollars en trekt 25 miljoen unieke bezoekers per maand. De roddel-sectie van Yahoo.com, omg.yahoo. com, heeft er 50 miljoen. Toen TMZ op 21 augustus 2012 naaktfoto's van prins Harry publiceerde, steeg het aantal bezoekers die dag met 220 procent naar bijna 7 miljoen unieke hits. Je hoeft geen econoom te zijn om te snappen: hoe meer bezoekers, hoe meer geld.


De New York Times schatte in 2011 - op basis van bezoekersaantallen van de grootste roddelwebsites en hun advertentiewaarde - de omzet in de roddelindustrie op zo'n 3 miljard dollar per jaar. Websites als TMZ kennen een piek in bezoekersaantallen bij elk exclusief schandaal. En dus zijn ze ook bereid te betalen. Naar verluidt betaalde TMZ 250 duizend dollar voor de liftvideo van Jay-Z en Solange. Foto's van een overleden Michael Jackson zouden 2 miljoen hebben opgebracht; iedereen met een telefoon kan rijk worden en iedereen die klikt, draagt daaraan bij.


'Internet heeft alles veranderd', schrijft gelauwerd essayist Joseph Epstein in zijn boek Gossip - The Untrivial Pursuit. Het lijkt een open deur wanneer hij vaststelt: 'De snelheid waarmee roddels worden verspreid, is drastisch vergroot.' Neem even een moment om de gevolgen tot je te laten doordringen: een roddel, waar of niet waar, is anno 2014 binnen een paar seconden op miljoenen beeldschermen te lezen, wordt gedeeld en eindeloos verspreid.


'Het internet is prachtig geweest omdat het mensen de vrijheid heeft gegeven hun meningen te uiten, politici te betrappen op flagrante leugens, journalisten op prulwerk en zo veel meer. Deze immense vrijheid van het internet is deel van zijn pracht', schrijft Epstein. Maar 'de andere kant van die vrijheid - de vrijheid om valselijk te belasteren, privacy te schenden, levens te vernietigen - krijgt weinig aandacht, terwijl dat wel nodig is.'


Een vroeg slachtoffer was Tom Cruise. Bijna iedereen kent het fragment uit de talkshow van Oprah Winfrey waarin Cruise op de bank springt, Oprah bij haar handen pakt en haar stevig door elkaar schudt. Het gebeurde in mei 2005. En dat doet ertoe. Mei 2005 was dezelfde maand dat roddelkoning Perez Hilton met zijn blog begon, dat The Huffington Post online ging, niet veel later gevolgd door de lancering van TMZ. Het fragment werd opgepikt, in stukken gehakt, gedeeld en door miljoenen bekeken. De boodschap was duidelijk: dit was het definitieve signaal dat Tom Cruise helemaal gek was geworden. En dat heeft hij geweten.


In het artikel How YouTube and Internet Journalism destroyed Tom Cruise, our last real movie star in LA Weekly beschrijft filmcriticus Amy Nichelson hoe Cruises carrière na 2005 in het slop raakte, na zijn krankzinnige optreden bij Oprah. Alleen, zo schrijft Nichols, dat optreden vond nooit plaats. Althans: het optreden zoals wij dat kennen: van een doorgeslagen Tom Cruise die op de bank springt en Oprah de schrik van haar leven bezorgt. Nichols reconstrueert de hele uitzending en concludeert dat Tom Cruise inderdaad wat gekkig overkwam, maar dat het een optelsom was van een continu uitzinnig publiek en Oprah die Cruise aan het opjutten was. 'Alles bij elkaar, Cruise op de bank - het belangrijkste beeld bij wat de roddelblogs zijn meltdown noemden - duurt minder dan drie seconden.'


Cruise, of hij nou gek is of niet, werd gereduceerd tot één mal fragment dat nu, negen jaar later, nog steeds het zwaartepunt is in de communis opinio over de acteur - en hem een paar mooie rollen heeft gekost.

Oorlog

Voor Cruises collega Alec Baldwin is de verhouding met de pers geëscaleerd tot een oorlog. Baldwin heeft inmiddels afscheid genomen van het publieke leven. In een ingezonden brief in New York Magazine schrijft hij dat hij niet meer van plan is persoonlijke interviews te geven en zich alleen nog met zijn vak bezig zal houden. De belangrijkste aanleiding is dat Alec Baldwin door de media werd neergezet als homofoob. 'Ik word overspoeld door homo's als vrienden of collega's, in Rock of Ages zoen ik de ene dag met Russell Brand, de volgende maak ik me hard voor het homohuwelijk. Ik sloot het huwelijk van een homovriend', schrijft hij. Maakt niet uit: Baldwin zou een journalist van TMZ hebben uitgemaakt voor faggot, flikker. Beweerde althans de journalist van TMZ.


'Wat er gebeurde, is dat een TMZ-fotograaf me lastigviel terwijl ik mijn familie in de auto stopte. Ik rende hem achterna en zei 'cocksucking motherfucker' of zoiets. Ik kende deze gast. Dit was een kerel die normaal gesproken op een motor zit en ons achtervolgt als wij in de auto zitten. Heel agressief. Het is dezelfde kerel die mijn vrouw op haar fiets volgde en - toen ze viel terwijl ze hem probeerde te ontwijken en haar been bezeerde - haar uitlachte en zei: 'See what I made you do?'. Tegen mijn vrouw. Hoe zou jij je daardoor voelen?'


Even daarvoor beschuldigde een journalist van de Daily Mail Baldwins vrouw ervan dat ze tijdens de begrafenis van James Gandolfini zat te twitteren. 'Hij had het fout. Ze had, op een later moment, dingen geretweet waarvan de oorspronkelijke tijdcodes overeenkwamen met het tijdstip van de begrafenis. In mijn woede echter noemde ik hem een toxic little queen.'


Door de twee incidenten werd Baldwin 'gelabeled als homofobe kwezel, door Andrew Sullivan, Anderson Cooper en anderen uit het Gay Department of Justice'. Net als Cruise werd Baldwin teruggebracht tot één enkel beeld. 'In de Nieuwe Media-cultuur wordt al het goede dat je doet in een kuil gesmeten en wordt je gedefinieerd door je slechtste dag. Wat is de padvinderscode? Bertrouwbaar, loyaal, behulpzaam, vriendelijk, hoffelijk, aardig, dienstbaar, vrolijk, spaarzaam, dapper, schoon, vroom. Ik ben misschien al die dingen wel, op bepaalde momenten. Maar mensen denken dat wat voor goeds je ook doet, je de boel belazert. Je bent die gast. Je bent die gast die dat zegt.'


Of, in de woorden van Lewinsky: 'Niemand kan ontsnappen aan de meedogenloze blik van het internet, waar roddel, halve waarheden en leugens welig tieren. We hebben, om historicus Nicolaus Mills te citeren, een 'cultuur van vernedering' gecreëerd, die niet alleen leedvermaak aanmoedigt en daarvan geniet, maar ook de mensen beloont die anderen vernederen; van paparazzi tot roddelbloggers, de komieken en de web-'ondernemers' die profiteren van clandestiene video's.


De een zijn kwelling is de ander zijn nieuwe auto.


Allemaal de schuld dus van het internet? In zijn boek The Future of Reputation - Gossip, rumor and privacy on the internet vergelijkt hoogleraar Rechten Daniel J. Solove het internet met een adolescent: 'brutaal, ongeremd, onhandelbaar, stoutmoedig, experimenteel en zich vaak niet bewust van de gevolgen van zijn gedrag. En net als met een tiener kan de vrijheid van het net zowel een zegen als een vloek zijn.' Maar Solove denkt niet dat het internet mensen heeft veranderd, gemener heeft gemaakt of minder empathisch. 'Ik denk', laat hij de Volkskrant weten, 'dat het internet laat zien hoe mensen doen en spreken als ze minder aan banden worden gelegd door sociale normen. In mijn optiek zijn alle gemene opmerkingen niet het resultaat van een internet dat mensen grof, seksistisch of racistisch maakt; het is eerder de directe weergave van hoe mensen zijn als ze zich niet laten remmen.'


Want that's where we come in. Het is makkelijk wijzen naar het internet, dat grote, vormloze anonieme monster dat met zijn tentakels om zich heen grijpt. Maar wij zijn dat internet. Wij klikken, wij delen, wij 'hebben het erover' en bepalen 'het gesprek van de dag' en omdat wij het er met zijn allen over hebben, vinden ook de serieuzere media dat ze er wat mee moeten. Toen Raf & Syl uit elkaar gingen, berichtte niet alleen het Radio 1 Journaal daarover, maar haalde het nieuws ook het Achtuurjournaal, stonden de Van der Vaartjes op teletekstpagina 101, kwam het uitgebreid aan bod in de Volkskrant en schitterden de twee gewezen geliefden op de voorpagina van nrc.next. ANP-persalarmen die journalisten afgelopen week op hun mobieltjes kregen? Ja, de brand in Moerdijk was erbij, maar de zwangerschap van nieuwslezeres Annechien Steenhuizen ook.


De statistieken van TMZ laten zien dat de website veel hoogopgeleide, goed verdienende bezoekers trekt, voornamelijk tussen de 25 en 54 jaar oud.


Zoals Solove vaststelt, verschaft het internet ons de anonimiteit en veiligheid van waaruit we eindelijk kunnen toegeven aan onze voyeuristische kant. En het kan ons niet ranzig, onthullend en gênant genoeg zijn. Hoe harder onze helden van hun sokkel vallen, hoe beter. We staan in een groepje om ze heen, boven hun gebroken en gekneusde lichaam en wijzen op ze. 'Zie je nou, ze zijn niets beter dan jij en ik.'

Cybermoed

'Mensen zeggen dingen op het internet die ze nooit rechtstreeks tegen een ander persoon zouden zeggen', schrijft Joseph Epstein. 'Die afwezigheid van persoonlijk contact, voorziet in een soort whiskeymoed - laten we het cybermoed noemen - en dat kan niet goed zijn.'


De beroemdheid aan de andere kant van het beeldscherm is niet een mens van vlees en bloed, maar een object geworden waar we fijn tegenaan kunnen trappen of dat we verveeld rond kunnen schuiven voor een kort moment van licht vermaak - hij voelt dankzij de mantel der roem toch geen pijn.


Wrang genoeg kunnen we onze indiscretie juist met moralisme verantwoorden. Nadat golfer Tiger Woods door het slijk was gehaald vanwege zijn buitenechtelijke affaires, schreef psycholoog Nicholas DiFonzo in de Wall Street Journal dat roddels ons kunnen helpen begrijpen wat onder goed gedrag wordt verstaan. 'Het geroddel over Tiger zit vol met morele boodschappen en motiveringen die mensen aanspreken, die instructief en krachtig zijn. Wanneer een morele leidraad verwoord wordt als onderdeel van een meeslepend drama - als roddel - kan het begrepen worden als een sprekende afbakening van goed gedrag.'


Toen een telefoongesprek van een ziedende Mel Gibson met zijn vriendin 'uitlekte', schreef toenmalig hoofdredacteur van blog The Daily Beast (en voormalig hoofdredacteur van The New Yorker en Vanity Fair) Tina Brown: 'Deze leaky, sneaky wereld heeft ook een goede kant. Walgelijke, bedrieglijke pestkoppen zoals Mel Gibson en loslopende seksverslaafden als Tiger Woods krijgen eindelijk de afkeuring - en hoon - die ze verdienen.'


Ze verdienen het.


Het gaat er hier lang niet zo heftig aan toe als in de Verenigde Staten. Websites als die van TMZ en Perez Hilton bestaan hier niet en het lijkt erop dat de privacy van onze beroemdheden wat meer waard is dan in Amerika of Engeland. Maar onze handen zijn allesbehalve schoon - denk aan de parkeergaragevideo van Wesley Sneijder en Yolanthe Cabau - en er verandert wel wat. 'De consument wordt overspoeld en daar hebben wij natuurlijk wel wat last van', zegt Marc van der Linden, hoofdredacteur van een aantal bladen waaronder Weekend en royaltydeskundige bij RTL Boulevard. 'Wij, de bladen, zijn daardoor ook weer iets extremer geworden. Toen ik 25 jaar geleden begon, werd er nooit een paparazzi-foto gemaakt. En dat zie je nu juist heel veel. Dat is vaak ook leuker, het gebeurt op een onbewaakt moment. De sterren zijn professioneler geworden en presenteren zich meer en meer met gefotoshopte foto's, met gebotoxte hoofden. Dan is het leuk om te zien hoe iemand eigenlijk echt is als ze over straat loopt: minder perfect.'

Meeloeren

Waar bladen vroeger nog afspraken konden maken of konden onderhandelen met beroemdheden, is dat nu lastiger geworden. 'Stel wij horen dat jij en je vrouw in scheiding liggen. Dan kan jij tegen ons zeggen: ja, dat is zo. Maar ik wil nu niet dat het naar buiten gaat, want de kinderen weten het nog niet. Vroeger konden we die afspraak gewoon met je maken. Maar nu kunnen we nog zo'n goede band met een beroemdheid hebben, er luisteren en loeren zo veel mensen mee. Iedereen is een beetje amateurjournalist en -fotograaf geworden. Op het moment dat je slaande ruzie op een terras hebt, staat het meteen op Twitter en Instagram.'


Het betekent dat iedereen die ook maar een beetje bekend is, altijd op zijn hoede moet zijn. De consument is tegelijk producent. 'Dat is klote', zegt Van der Linden.


Volgens hem hanteren de traditionele roddelbladen nog wel bepaalde codes en gedragsregels. 'Wij zullen bijvoorbeeld nooit iets onthullen over ziekte en dood; daar moet je geen scoop van willen hebben. Ook outing, het onthullen van iemands seksuele voorkeur, doen we niet. Net als binnen fotograferen of setups waarbij je sterren in de val lokt zoals je die in Engeland weleens ziet. Dat zijn allemaal dingen die in Nederland niet gebeuren. Maar iemand met een blog kan daar gewoon lak aan hebben.'


Deze week verscheen op TMZ een video van acteur Jonah Hill die achtervolgd door videografen over straat loopt. Het grootste gedeelte van de wandeling doet Hill alsof hij zijn belagers, die om hem heen dansen als wespen om een roomijsje, niet ziet. Pas aan het eind, als een videograaf hem een goede dag wenst, sneert Hill: 'Suck my dick, you faggot.' Het commentaar van roddelblog Gawker: 'Come on man, think about Alec Baldwin.'


Een paar dagen later ging Hill live op televisie diep door het stof.


50 MILJOEN

laster loont

TMZ heeft een jaaromzet van tientallen miljoenen dollars en trekt 25 miljoen unieke bezoekers per maand. De roddel-sectie van Yahoo.com, omg.yahoo.com, heeft er twee keer zoveel. Toen TMZ op 21 augustus 2012 naaktfoto's van prins Harry publiceerde, steeg het aantal bezoekers op die dag met 220 procent.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.