INTERVIEW

'Met Rutte heb ik nog steeds contact'

Ze was de invloedrijkste ambtenaar van Nederland. Maar D66 haalde haar naar Amsterdam, tot groot verdriet van premier Rutte. Daar is Kajsa Ollongren (48) nu locoburgemeester en wethouder, en moet ze bewijzen dat Amsterdam ook te besturen valt zonder PvdA in het college. 'Natuurlijk wordt er naar ons gekeken.'

Kasja Ollongren, locoburgemeester en wethouder van Amsterdam. Beeld Mike Roelofs

Alsof ze voor de wolven werd gegooid, zo voelde voor Kajsa Ollongren de overstap van ambtenarij naar politiek. Van de hoogste ambtenaar van Nederland werd ze wethouder in de grootste stad. Van adviseur achter de schermen werd ze bestuurder, en dat was even omschakelen. Opeens was ze openbaar bezit, wilde iedereen wat van haar: de media, de gemeenteraad, ambtenaren. Opeens bleek een half woord niet meer genoeg. 'Ik was getraind in kort maar krachtig: de premier, op weg naar een debat, drie of vier kernopmerkingen in het oor fluisteren. Die paar dingen waar het op dat moment echt om gaat scherp formuleren. Als wethouder ging ik daarmee door. Maar dan bleven mensen me aanstaren: ja, en wat nog meer? Daar moest ik aan wennen. Ik ben tegenwoordig langer van stof, dat wordt van me verwacht. Een groep mensen toespreken, laten merken dat het ertoe doet wat ze doen, ik ben het steeds leuker gaan vinden.'

Ruim een jaar is Ollongren (48) nu locoburgemeester en wethouder van economische zaken van Amsterdam. D66 haalde haar na de historische verkiezingsoverwinning in de hoofdstad weg bij premier Mark Rutte, tot zijn grote verdriet. De democraten moeten bewijzen dat Amsterdam ook valt te besturen zonder PvdA, de partij die na meer dan zestig jaar de oppositie in werd geduwd.

Niet voor niets werd Ollongren naar voren geschoven, de vrouw die tijdens de bankencrisis samen met toenmalig premier Balkenende nachten doorhaalde om ABN Amro te redden, die vier maanden lang onvermoeibaar Rutte bijstond bij het formeren van zijn eerste kabinet, aan wie als secretaris-generaal (SG) van Algemene Zaken geen beleidsvoornemen, van welke minister dan ook, ongemerkt voorbijging. Op foto's van Rutte en zijn entourage was zij de blonde vrouw die een paar meter naast of achter hem liep; bij het grote publiek onbekend, maar machtig. Twee keer werd ze door de Volkskrant tot invloedrijkste vrouw van Nederland uitgeroepen. Nu heeft ze onder meer Schiphol, de haven en kunst en cultuur onder haar hoede. Ze wil van Amsterdam de Europese hoofdstad van startups maken.

Het scheelde niet veel of Ollongren, sinds haar 26ste lid van D66, was al veel eerder politica geworden. Alexander Pechtold, toen de nieuwe partijleider, vroeg haar in 2006 kandidaat-Tweede Kamerlid te worden. Ollongren stond 5de op de lijst, de partij kreeg 3 zetels. Daarna hield ze lange tijd de boot af.

CV

1967 Geboren in Leiden, dochter van een Nederlandse vader en een Zweedse moeder.

1991 Afgestudeerd aan de UvA, geschiedenis.

1992 Leergang internationale betrekkingen, Instituut Clingendael

1992 Beleidsmedewerker ministerie van Economische Zaken (EZ)

1998 Hoofd algemene politieke en parlementaire aangelegenheden, directie algemene economische politiek bij Economische Zaken

2000 Plaatsvervangend directeur handelspolitiek EZ

2001 Directeur Europese integratie en strategie EZ

2005 Plaatsvervangend secretaris-generaal en raadadviseur ministerie van Algemene Zaken

2011 Secretaris-generaal ministerie van Algemene Zaken

2014 Wethouder economische zaken en kunst en cultuur in Amsterdam

Kajsa Ollongren woont samen met haar vrouw en hun twee zoons in Amsterdam

Waarom besloot u vorig jaar wel in te gaan op het verzoek om bestuurder te worden voor de partij?

'In eerste instantie heb ik nee gezegd. Het was geen goed moment, ik vond dat ik mijn werk als SG moest afmaken. Maar naarmate de raadsverkiezingen dichterbij kwamen, dacht ik: het is nooit een goed moment. Het kabinet, de premier, Algemene Zaken, het liep allemaal goed. En niemand is onmisbaar. Ik woon al jaren in Amsterdam, maar mijn werk was altijd in Den Haag. Nu kan ik op de fiets naar het stadhuis, dat is fijn. De landelijke en Europese bestuurslagen kende ik goed, de lokale nog niet. Terwijl vanuit Den Haag steeds meer bestuurskracht naar de steden wordt geschoven. Daar gebeurt het.'

Nu is Ollongren bestuurder in de stad waar ze op haar 18de ging studeren en waar ze nooit meer is weggegaan. Ze woont er in het centrum, samen met haar vrouw Irene van den Brekel (televisieproducente, onder meer van Koefnoen), en hun twee zoons. Ze is wethouder van een stad die bloeit. De crisis lijkt alweer lang geleden, de huizenprijzen en huren schieten omhoog, er wordt weer volop gebouwd. Tegelijkertijd groeit het onbehagen. Dreigt er geen tweedeling, nu het aantal betaalbare huurwoningen afneemt? Een van de meest besproken onderdelen van Ollongrens portefeuille is de toename van het toerisme. Amsterdam wordt te vol, te druk, waarschuwen experts. Als het zo doorgaat, is de stad straks zichzelf niet meer.

Ze reageert op de veranderingen met een mengeling van pragmatisme en optimisme. 'Amsterdam is een bruisende plek waar mensen heel graag naartoe komen. Die groei is een feit, die moeten we koesteren, daar moeten we gebruik van maken. Tegelijkertijd moeten we zoeken naar de balans, maatregelen nemen om de drukte te spreiden.'

Uw optimisme en pragmatisme doen denken aan Mark Rutte. Is uw stijl van besturen door hem beïnvloed?

'We zijn allebei van nature optimistisch en we zijn bovendien generatiegenoten, we schelen drie maanden. Het klikte enorm tussen ons. Het was echt heel leuk om SG te zijn onder hem. Hij heeft lef en hij steekt enorm veel energie in wat hij doet. En na bijna vijf jaar premierschap is hij nog steeds dezelfde als toen hij begon. Daar heb ik respect voor. We hebben nog steeds contact, ik vind het belangrijk om te weten hoe het met hem gaat.'

Premier Mark Rutte en Kajsa Ollongren in 2014. Beeld anp

Hoe reageerde hij toen u uw vertrek aankondigde?

'Ik heb het hem verteld toen we van de Trêveszaal, waar de ministerraad vergadert, naar het Torentje liepen. Het was niet iets leuks om te zeggen. Het kwam voor hem als een donderslag bij heldere hemel. 'Hoe moet dat nu?', zei hij. Maar daarna hebben we er over doorgepraat en hij snapte het heel goed. Hij is politicus.'

Nu bent u dat zelf. Wat is het verschil met adviseren?

'Ik zag natuurlijk hoe anderen het deden en die laatste stap wilde ik zelf een keer gaan zetten. Als je zo gepassioneerd bezig met met openbaar bestuur, wordt het steeds aanlokkelijker om zelf ook de beslissingen te nemen. Een ambtenaar geeft het best denkbare advies, een bestuurder hakt, alles afwegende, de knoop door. De verantwoordelijkheid kan soms eenzaam zijn. Maar het zit erg in mij om die verantwoordelijkheid te nemen.'

In de Amsterdamse gemeenteraad geldt Ollongren niet als een wethouder die prikkelende politieke uitspraken doet, eerder wordt ze gezien als voorzichtig en verzoenend.

Een in de raadsvergadering uit de hand lopende ruzie tussen VVD-wethouder Eric van der Burg en SP-wethouder Laurens Ivens over huurwoningen werd door haar achter de schermen beslecht. Bescheidenheid is een deugd, klinkt het in de raad, maar misschien heeft Ollongren zich in haar eerste jaar wel iets te bescheiden opgesteld.

Bent u eigenlijk wel een politica?

'Ik ben een politieke bestuurder, geen besturende politicus. D66 wil vooral de ruimte geven aan mensen om dingen te bereiken. Dat kan ik met deze portefeuille bij uitstek bereiken. Ik ben zakelijk ingesteld. Ik zie niet zo veel verkeerds aan een zakelijke manier van besturen of politiek bedrijven. Uiteraard moet je ook investeren in woorden, die zijn je instrument om mensen mee te nemen.'

Is Amsterdam wel uitdagend genoeg, na uw jaren in het centrum van de macht?

'Als het om Brussel gaat, of een steunpakket voor Griekenland, heb je de neiging om te denken dat het groter is en dus belangrijker. Zo zag ik het vroeger ook. Maar hier in Amsterdam gaat het bijvoorbeeld om de aansluiting van het mbo op het bedrijfsleven. Hoe krijgen we tienduizenden middelbare studenten aan het werk? Het is ontzettend leuk om met zulke concrete zaken bezig te zijn. In Den Haag maakte ik mee dat de CPB-cijfers ieder jaar weer slechter waren, en dan zat ik weer in puntenwolken te zoeken naar manieren om de inkomenseffecten net iets beter te verdelen. Het ging om wetgeving, koopkrachtplaatjes en politieke crises. Hier zit ik heel dicht op de mensen voor wie het openbaar bestuur eigenlijk is. En hier is het ook spannend of beleid wel werkt. Het contact met de mensen op wie dat effect heeft, is veel directer.'

Portret van de Amsterdamse wethouder Economische Zaken en loco-burgemeester Kajsa Ollongren. Beeld anp

Het motto van het college van D66, VVD en SP is: 'Amsterdam is van iedereen.' Maar ondertussen dreigt de kloof tussen arm en rijk groter te worden, waarschuwen wetenschappers.

'Als het goed gaat met de stad, is dat gunstig voor de werkgelegenheid, en niet alleen die van hoogopgeleiden. De economie wordt kennisintensiever, het gaat erom bedrijven als Booking.com en Travelbird hiernaartoe te halen en hier te houden. Booking.com gaat een call center bouwen bij station Sloterdijk. Om daar te werken heb je geen universitaire opleiding nodig. De Amerikaanse hoogleraar Moretti heeft met harde cijfers aangetoond dat iedere baan bij start-ups, de creatieve en de tech-industrie vijf banen oplevert in de dienstensector. Voor kappers, personal trainers, timmerlieden, loodgieters. Maar ook voor dokters en advocaten. Lager opgeleiden hoeven geen plaats te maken, ze krijgen juist werk door de opwaardering van de stad.'

Die opwaardering lijkt ertoe te leiden dat het centrum en de oude wijken eromheen rijker worden, en de wijken buiten de ring armer.

'Het beeld dat er alleen nog maar yogastudio's en hippe koffietentjes zijn, is een karikatuur. Verhoudingsgewijs hebben we nog steeds een grote voorraad sociale-huurwoningen die voor menging zorgt. Toen ik hier in 1985 kwam studeren, kwam ik niet in De Baarsjes, in het westen van de stad. Nu zijn studenten dolblij als ze er een woning kunnen krijgen. Het is veel beter geworden in Amsterdam, per saldo is er grote vooruitgang. En die hipsters? Over tien jaar lachen we om de baarden die ze nu dragen.'

Burgemeester Van der Laan waarschuwt dat de balans tussen inwoners en toeristen uit het lood raakt. U heeft een akkoord gesloten met Airbnb, waardoor nu steeds meer huizen aan toeristen worden verhuurd.

'De burgemeester duidt onder meer op illegale hotels, die we stevig aanpakken. Airbnb biedt de Amsterdammer als hij op de camping staat, de kans te verdienen aan zijn huis. Toeristen die er komen, worden onderdeel van de buurt. Als mensen niet meer in hun eigen huis wonen, maar alleen maar verhuren, pakken we dat aan. We willen geen buurten waar je alleen nog maar het geluid van rolkoffertjes hoort. Dan kunnen er handhavers op de stoep staan die jouw huurders er per direct uitzetten. Het gaat om het beïnvloeden van gedrag. Ik fietste altijd zonder licht, tot er een intensieve campagne kwam. Nu fiets ik altijd met. Die aanpak moeten we consequent volhouden.'

Je zou natuurlijk ook kunnen zeggen dat de drukte een kwestie van perceptie is. Uw collega-wethouder en partijgenoot Choho veroorzaakte veel commotie toen hij dat zei over de overlast van festivals.

'Als college nemen we iedere bewoner serieus, ook als iemand ergens over klaagt. Overlast is overlast als mensen dat zo ervaren, bijvoorbeeld herrie. Ik kan me voorstellen dat het iemand in het verkeerde keelgat schiet als dat perceptie wordt genoemd. Er is al veel gewonnen als mensen weten wat er staat te gebeuren. Ik woon vlak bij een studentenhuis. Zij waarschuwen als het weer introductietijd is. Omdat ik weet dat er dan even herrie is, raak ik niet geïrriteerd. En na afloop van evenementen moet er goed worden opgeruimd, dat scheelt ook.'

Wordt Amsterdam vanuit Den Haag scherp in de gaten gehouden? Is dit college een proeftuin voor een landelijke coalitie van D66, VVD en SP?

'Dit is een nieuwe en interessante coalitie in de hoofdstad van het land, natuurlijk wordt daar naar gekeken. Als het hier goed blijft gaan, is dat relevant bij een verkiezingsuitslag die een kabinet in dezelfde samenstelling eventueel mogelijk zou maken.'

Bij de vergaderingen van het SP-bestuur in Den Haag is de vraag 'hoe is het met Arjan', uw socialistische collega-wethouder Vliegenthart, een vast punt.

Lachend: 'Ik ben bang dat er weken voorbijgaan in Den Haag zonder dat ze zich afvragen hoe het met mij gaat.'

Over 1,5 jaar zijn er landelijke verkiezingen, als het kabinet blijft zitten. U bent al vaker getipt als de volgende minister van Economische Zaken.

'Ik ben hier in 2014 begonnen, en het college zit voor vier jaar. Ik ben in dat college gestapt en ik ben hier wethouder. Met andere zaken ben ik niet bezig.'

Maar u zegt ook niet keihard: ik maak die vier jaar vol.

'Ik heb altijd heel bewust gekozen voor een nieuwe functie, maar ik doe nooit aan vooruit plannen. Ik ben er echt helemaal niet mee bezig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden