Met proces krijgt Breivik zijn gewenste podium

In Oslo begint vandaag het proces tegen Anders Breivik over zijn aanslagen van 22 juli vorig jaar. 'Het moeilijkst zal zijn te luisteren naar zijn verklaring waarom.'

OSLO - 'Breivik krijgt veel te veel aandacht', zegt de Noorse Irene Bakkvik, terwijl ze zondagmiddag foto's maakt van alle perswagens voor de rechtbank van Oslo in het centrum van de stad. 'Ik denk dat hij heel tevreden zal zijn. Hij moet gewoon berecht worden, zonder dat zijn boodschap de rechtszaal uitkomt.'


Meer dan tien perswagens en een aantal geïmproviseerde tv-studio's blokkeren het zicht op de rechtbank waar de rechtsextremist Anders Behring Breivik de komende tien weken terechtstaat voor de zwaarste aanslagen in Noorwegen sinds de Tweede Wereldoorlog. Op 22 juli vorig jaar liet hij een bom afgaan in de regeringswijk van Oslo, waarbij 8 doden vielen. Daarna schoot hij op het eiland Utøya 69 deelnemers dood van een jongerenkamp van de regerende Arbeiderspartij, vooral tieners.


Achthonderd journalisten zullen verslag doen. Breivik krijgt vijf dagen de tijd om te getuigen. En dat is precies wat hij wilde: zo veel mogelijk aandacht voor zijn boodschap. In zijn manifest schreef hij al dat een rechtszaak 'een podium biedt naar de rest van de wereld'.


Geir Lippestad, de advocaat van Breivik, heeft al gewaarschuwd voor een 'zwaar proces', waarbij Breivik onder meer zal zeggen dat hij het betreurt dat hij 'niet verder is gegaan bij zijn aanslagen'.


De overlevenden en nabestaanden zetten zich schrap. 'Het moeilijkst zal zijn om te luisteren naar zijn verklaring waarom en hoe hij zijn aanslagen heeft gepleegd', zegt Trond Blattmann, voorzitter van de Steungroep 22 juli, waarin nabestaanden en overlevenden zich hebben verenigd. Blattmann verloor zijn zoon op Utøya. 'Maar het is belangrijk voor de Noorse samenleving om erachter te komen hoe Breivik kon veranderen in een terrorist.'


'Waarom heeft Breivik mij laten leven?'

De 22-jarige Adrian Pracon wil antwoorden. Hij stond op 22 juli vorig jaar oog in oog met Anders Behring Breivik op de zuidpunt van het eiland Utøya. De Noorse terrorist richtte op hem maar schoot niet. 'We stonden een paar meter van elkaar af', vertelt Pracon vanuit zijn woonplaats Skien, op 100 kilometer ten zuiden van Oslo waar hij het proces vandaag via een videoscherm zal volgen.


'Ik smeekte hem om me niet te doden. We keken elkaar in de ogen. Het leek een eeuwigheid, maar het waren seconden. Ik kon de kogel al voelen in mijn lichaam. Maar hij liet zijn pistool zakken. De blik op zijn gezicht was steenkoud. Ik zag geen enkele emotie.'


Later kwam Pracon Breivik nog een keer tegen en toen schoot hij wel. 'Ik hield me dood tussen een aantal lichamen aan de waterkant. Breivik kwam mijn kant op, ik kon zijn warmte voelen aan de rechterkant. Hij stond zo'n 20 centimeter van mij vandaan en controleerde of iedereen dood was. Gelukkig had ik een jas half over mijn hoofd waardoor Breivik niet precies kon zien waar hij me moest raken. Hij schoot in mijn schouder. Het was ongelofelijk hoe mijn lichaam reageerde. Ik voelde dat er iets mis was maar ik schreeuwde niet, voelde geen pijn.'


Pracon, die in mei zal getuigen tegen Breivik, publiceerde vorige week een boek over de gebeurtenissen. 'Dat voelt als een enorme opluchting', zegt hij. 'Nu kan ik beginnen met vergeten.'


Toch heeft hij nog altijd die knagende vraag: waarom liet Breivik hem leven? Pracon heeft overwogen Breivik in de gevangenis op te zoeken om het hem direct te vragen maar zag daar vanaf na het lezen van honderden pagina's politieverhoor. 'Daaruit blijkt dat hij niet niet alle details meer weet', zegt Pracon. 'Als ik de kans krijg, vraag ik het hem misschien in de rechtszaal. Maar de kans bestaat dat ik het antwoord verschrikkelijk vind, dus ik weet het nog niet.'


De voorzitter van AUF Telemark, de jongerenafdeling van de Arbeiderspartij in de zuidelijke Noorse provincie, volgt de rechtszaak op een van de zeventien grote videoschermen die in rechtszalen door heel Noorwegen zijn geïnstalleerd voor overlevenden, nabestaanden en betrokkenen.


'We dachten dat het geen Noor kon zijn'

Net als Adrian Pracon volgt Randi Perreau, die haar oudste zoon (25) verloor op Utøya, de rechtszaak op afstand. Zij kijkt in haar woonplaats Trondheim, op 380 kilometer ten noorden van Oslo.


'Het allerbelangrijkste van dit proces is dat het nu begint', zegt ze. 'We kunnen beginnen het achter ons te laten. Maar ik zie er ook naar uit dat de rechtbank heel zorgvuldig naar de twee psychiatrische rapporten moet kijken. Omdat het ene rapport hem ontoerekeningsvatbaar verklaart en het andere niet, denk ik dat de rechtbank preciezer zal zijn dan anders. Dat is goed.


'Ik hoop dat hij niet ontoerekeningsvatbaar wordt verklaard. Dat is op de een of andere manier te makkelijk voor deze man en ook voor de Noorse samenleving.


'We dachten dat het niet mogelijk was dat een Noorse man dit kon doen. Het moest wel een islamiet zijn. Maar we moeten beseffen dat er gekke mensen zijn met andere standpunten. Ik hoop dat die vreselijke man zich door het proces realiseert wat hij heeft gedaan. Hij heeft mij mijn zoon ontnomen.'


Het proces tegen Breivik begint vandaag met de pleidooien van de openbaar aanklager en de advocaten van Breivik.


De verdachte zal verklaren dat hij onschuldig is omdat hij vindt dat hij heeft gehandeld uit zelfverdediging tegen een op handen zijnde overname van Noorwegen en Europa door moslims.


Dinsdag begint Breivik met zijn getuigenis die naar verwachting vijf dagen zal duren. Slachtoffers en overlevenden van de bomaanslag in Oslo en de schietpartij op Utøya komen na 25 april aan bod.


De media mogen de getuigenis van Breivik niet uitzenden op televisie, zo bepaalde het hooggerechtshof vrijdag. De Noorse Pers Associatie had bij de rechter gevraagd zo veel mogelijk van zijn verklaring te mogen uitzenden vanwege de verwarring over de psychische gesteldheid van Breivik. Ook Breivik had gevraagd om uitzending van zijn getuigenis.


Het gerechtshof denkt dat dit een onredelijke belasting zal zijn voor families en slachtoffers. Ook speelt mee dat de advocaten van Breivik eerder hebben gezegd dat hij zo veel mogelijk aandacht wil en het proces ook ziet als manier om zijn 'ideologie' met de rest van de wereld te delen.


'De hoofdreden is dat we denken dat het ethisch gezien verkeerd zou zijn om de getuigenis van een zieke man op televisie uit te zenden', zei openbaar aanklager Inga Bejer Engh tegen de Noorse zender NRK.


Getuigenis Breivik mag niet worden uitgezonden


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden