Met Pims testament naar het beloofde land

Wie gaat de politieke koers bepalen in de LPF? Pim Fortuyn, ook na zijn dood. 'Bij alles wat we doen, bij elk besluit, zullen we ons steeds afvragen: wat zou Pim hierover hebben gedacht?...

DE VERSLAGGEEFSTER van de BBC spreekt donderdagmiddag in de wandelgangen van het Binnenhof niet van LPF'ers of aanstaande Kamerleden. Terwijl 23 cameraploegen zich klaarmaken voor de entree van Mat Herben, de nieuwe politieke leider van de Lijst Pim Fortuyn, vraagt zij waar ze nou toch blijven, the Pim People.

Het is de mevrouw van de BBC kennelijk ook opgevallen dat er iets religieus in de lucht hangt, bij de Lijst Pim Fortuyn.

Jos Schefferlie (41) uit Gorinchem is 'senior account manager in de financiële dienstverlening': hij geeft financiële adviezen aangaande pensioenen en hypotheken. Acht jaar lang werkte hij bij de Koninklijke Marine en daarna nog even in de hijsbranche. Jos Schefferlie is een nuchter mens. Bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer stond hij op 31ste plaats van de Lijst Pim Fortuyn (LPF).

Woensdagavond staat hij een beetje achteraf in het Haagse Hotel des Indes te wachten op de dingen die gaan komen, deze avond en daarna. Intussen wil hij wel wat kwijt over hoe dat moet, als de LPF straks in het parlement komt en wie weet in de regering. Wie gaat er dan de politieke koers bepalen?

'Pim Fortuyn', zegt Schefferlie zonder blikken of blozen.

Pim Fortuyn? Met alle respect, maar die...

'Bij alles wat we doen, bij elk besluit, zullen we ons steeds afvragen: wat zou Pim hierover hebben gedacht? Welk standpunt zou hij hebben ingenomen? En vervolgens zullen wij ons daarnaar voegen.'

Een opmerkelijk standpunt. Maar hoe lang is het vol te houden? Er zal toch een moment komen waarop de LPF-fractie en de eventuele LPF-ministers zélf tot een standpuntbepaling moeten komen? Bijvoorbeeld omdat Pim Fortuyn over het desbetreffende onderwerp nog geen mening had geformuleerd?

Jos Schefferlie schudt het hoofd. Hij weet zeker dat het zover nooit zal komen. Pim Fortuyn, zegt hij, heeft met De puinhopen van acht jaar Paars en in het uit 1995 stammende De verweesde samenleving zijn politieke testament nagelaten. En die twee boeken zullen zijn verweesde fractie tot baken en kompas dienen.

Fortuyn schreef tussen 1992 en 1995 drie boeken, die hijzelf later omschreef als de trilogie Omgang met de moderniteit in Nederland. De verweesde samenleving vormde daarvan deel drie, Aan het volk van Nederland (1992) en De overheid als ondernemer (1993) de delen I en II. Zijn boeken Tegen de islamisering van onze cultuur (1997) en 50 Jaar Israël, hoe lang nog? (1998) beschouwde Fortuyn als verdere uitwerkingen van zijn ideeën omtrent de moderniteit, net als De derde revolutie (1999) en De puinhopen van acht jaar paars (2002) trouwens: er kan van Fortuyn veel worden beweerd, maar niet dat hij lui was.

Nu hij er niet meer is, hebben de Pim-people dankzij de ijver van Fortuyn in elk geval een boekenkast vol gedachten, ideeën, plannen, overpeinzingen en filosofieën. De Pim-canon - waartoe ook zijn verzamelde Elsevier-columns gerekend moeten worden - omvat een paar duizend pagina's tekst.

Maar kun je met een stapel boeken en mooie herinneringen ook politiek bedrijven? Pim Fortuyn veranderde wel eens van mening. Hij herriep en voegde toe. Pim Fortuyn was in intellectueel opzicht een flexibel mens. Hoe had hij anders ook zo ongeveer alle in Nederland aanwezige politieke stromingen voor kortere of langere tijd met zijn persoonlijkje aanwezigheid en betrokkenheid kunnen opfleuren?

Maakten zijn boeken daarom niet eerder deel uit van een persoonlijke zoektocht dan dat hij pretendeerde er de absolute waarheid in te presenteren, die in geval van zijn overlijden door zijn discipelen streng moest worden nagevolgd?

Neen, zeggen de LPF'ers. Of ja, dus eigenlijk. Zoals Karl Marx met Das Kapital voor generaties communisten het handboek naar geluk en vrede schreef, zo is voor de Fortuynisten in het werk van Pim Fortuyn - en met name in 'De verweesde samenleving' - de koers van de beweging vastgelegd, die uiteindelijk moet leiden naar het beloofde land. Laatste zin van dat boek: 'Ik ben gereed. U ook? Op weg naar het beloofde land!'

Donderdag gingen de LPF'ers op weg, en zoals altijd wanneer de reis naar het paradijs is begonnen, waren er de sceptici, ook in eigen kring. 'Ik ben blij dat ik de Kamer niet in hoef', zegt Maurits Campert, die dankzij plaats nummer 33 op de lijst aan een zetel ontkwam. Hij stond, zegt hij, alleen maar op de lijst omdat daar nu eenmaal mensen op moesten staan. 'Maar de Kamer zou niks voor mij wezen.' Campert vreest dat zulks voor meer LPF'ers geldt. 'Wat dat betreft is het maar goed dat het niet nog meer dan 26 zetels zijn geworden. Het is al moeilijk genoeg. We zijn', zegt Campert, 'onze inspiratiebron kwijt.'

Maar de boeken, die zijn er toch altijd nog? 'Ja, nu moet alles uit die boeken komen. Dat zal niet meevallen.' Waarom niet? Volgens zijn partijgenoten staat het er allemaal in. Campert: 'Binnenkort is het JSF-debat, om maar iets te noemen. Wat vinden we daarvan? Daar is nu nog niemand op voorbereid. Ik zou niet weten wat wij daarvan vinden.'

Je kunt, bedoelt hij, wel bezield van liefde voor de gestorven leider en vervuld van heilig vuur de Tweede Kamer binnen rukken, maar dat zal onvoldoende blijken te zijn. 'Ik ben bang dat veel kandidaten zich vergissen in het Kamerwerk. Ze worden achtervolgd door hordes cameramensen. Maar als dat straks voorbij is, wordt het gewoon hard werken. Stapels papierwerk doorploegen. Dat zal ze tegenvallen, vermoed ik. Ze denken nu nog dat politiek een mediashowtje is.'

Dat hun voorman Pim Fortuyn die show naar grote hoogten voerde, zal voeding hebben gegeven aan de gedachte. Fortuyn hield van de camera, de camera hield van hem. En hoe chagrijnig of agressief Fortuyn ook uit de hoek kon komen, altijd was er het gevoel dat hij tegelijkertijd een spel speelde. Hoe serieus Fortuyn zijn kruistocht zelf ook nam, altijd was er de ondertoon: dit, de wijze waarop ik het land op zijn kop zet en alle zittende politici de stuipen op het lijf jaag, is een erg goede grap.

De humor, zelfrelativering en ironische lichtvoetigheid van de leider is onder de Pim People niet meer te herkennen, en al helemaal niet wanneer de missie van Pim Fortuyn ter sprake komt. De hervorming van Nederland is een bloedserieuze aangelegenheid geworden, die geen luchtigheid verdraagt. Het lijkt alsof mét de heiligverklaring van Fortuyns boeken zich een transitie van politieke beweging naar getuigenispartij heeft voltrokken, en dat het speelse element uit de LPF is verdwenen.

Dat staat vanzelfsprekend niet los van de wrede wijze waarop aan het leven van de leider een einde werd gemaakt. Het verdriet om de dood van Fortuyn in de partij is heftig en echt. Bovendien is een groot deel van de fractieleden zich een ongeluk geschrokken toen tot hen doordrong wat het wegvallen van het grote voorbeeld betekende: dat zij niet meer, schuilend achter zijn brede rug en gedekt door zijn scherpe tong, richting Binnenhof konden marcheren, maar dat ze het nu zélf moesten doen.

En juist dat gevoel van verlatenheid heeft er ongetwijfeld toe bijgedragen dat de dogmavorming van het Pimmisme zo snel op gang kwam - zoals dat trouwens altijd is gegaan, bij dode helden en de daaropvolgende heiligverklaring.

Mat Herben, die zichzelf zonder ironie 'woordvoerder van een dode' noemt, citeerde woensdagavond in zijn overwinningsspeech in Des Indes uitgebreid uit 'De verweesde samenleving'. Bijvoorbeeld uit de passage waarin Fortuyn filosofeert over het fenomeen van de leider.

'Een leider van formaat is vader en moeder ineen. De bekwame leider is de bijbelse goede herder. Hij is normsteller én bruggenbouwer. Hij is streng én barmhartig. Hij is ongenaakbaar én begripvol. Hij wijst de weg én deelt zijn aarzelingen over de juistheid daarvan met de troepen. Hij schildert ons het beeld van de toekomst, ontwerpt handelingsmogelijkheden, maar doet dat alles in het besef van falen en zondigheid, in de wetenschap dat de weg belangrijker is dan het doel. Creativiteit is een even belangrijk bestanddeel van zijn leiderschap als continïteit, voorspelbaarheid en de zorg voor veiligheid. (...) Hij zal de goede herder zijn, die ons geleidt naar het vaderhuis.'

Het was alle aanwezigen duidelijk wie Herben met die goede herder bedoelde - en vermoedelijk bedoelde ook degene die die woorden opschreef dezelfde persoon, namelijk zichzelf.

Mat Herben sprak de afgelopen dagen ook over een duo-lijsttrekkerschap. Dat er onmiddellijk werd gefluisterd dat hij daarmee een met Fortuyn gedeeld leiderschap bedoelde, zou bij elke politieke partij als een absurde gedachte worden gekwalificeerd, maar niet bij de LPF.

Pim Fortuyn is gestorven, maar hij is nog steeds de leider van zijn partij. Of hij, zoals Herry Mens vermoedt, vanaf een wolk hoofdschuddend naar zijn volgelingen kijkt, is niet duidelijk. Maar vanaf het Binnenhof kijken zijn volgelingen straks in elk geval dagelijks naar Pim omhoog, en vragen of zij handelen 'in zijn geest'.

Alsof hij in 1995 al wist welke functie het boek ooit zou gaan vervullen, eindigt Fortuyn 'De verweesde samenleving' met een citaat uit de Bijbel. De voorlaatste alinea daarvan: ''En Mozes sprak tot de Israëlieten: 'Neem alle vermanende woorden die ik jullie vandaag gezegd heb ter harte en draag je kinderen op alle bepalingen van dit wetboek zorgvuldig in praktijk te brengen. Het zijn geen woorden zonder zin, ze zijn voor jullie van levensbelang''.'

Het wordt de komende weken interessant te zien wanneer de eerste conflicten over de interpretatie van Fortuyns politieke testament zullen uitbreken. Wanneer de coalitievorming met CDA en VVD succesvol is, zullen bovendien kabinetsleden van buiten worden aangetrokken die, veel minder dan de zittende fractieleden, de neiging zullen vertonen Fortuyns credo's als het woord der waarheid te beschouwen.

Jos Schefferlie: 'En als we dan zaterdags met alle kandidaat-Kamerleden bij elkaar kwamen, dan kwam Pim ook langs. Nee, niet eens om ons dingen te leren. Het was meer peptalk, hij sprak ons moed in. Hij zei dat we een eenheid moesten vormen. Dat kon hij hoor. Als hij klaar was, voelde je je sterk.'

En nu is hij dood, en moeten ze de weg naar het beloofde land zelf zien te vinden. Met Pims boek als wegenkaart in de hand, maar toch, meevallen zal het niet. En nog menigmaal zal de laatste alinea van 'De Verweesde samenleving' in LPF-kringen worden gelezen en herlezen, over Mozes, die het beloofde land vanuit de verte mocht zien, maar die moest sterven voor zijn volk er mocht binnentrekken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden