Analyse

Met overname van Sandd wordt PostNL opnieuw monopolist. Wat kunnen we leren van poging tot privatisering postmarkt?

In de jaren negentig liet het toenmalige kabinet concurrentie toe op de postmarkt. Marktwerking zou zorgen voor betaalbaarheid en efficiëntie. Met de overname van Sandd wordt PostNL, afstammeling van de PTT, opnieuw monopolist. Was de hele exercitie dan nutteloos? Een reconstructie in drie lessen. 

Een oude reclame van PTT post.

Het privatiseren van nutsdiensten blijft een netelige zaak

Het was goedbedoeld: in plaats van een log staatsbedrijf zonder winstoogmerk zou de vrije markt verantwoordelijk worden voor postbezorging. Verschillende bedrijven zouden elkaar daarbinnen beconcurreren, en zo de kwaliteit hoog en de prijzen laag houden. 

Maar de postmarkt anno 2019 is die van de jaren negentig niet. Ten tijde van de privatisering groeide het aantal poststukken dat dagelijks bezorgd moest worden gestaag. Economische voorspoed, bevolkingsgroei, verdere integratie van de EU: op de postmarkt zou ruimte genoeg blijven voor meerdere spelers. Niemand die toen wist dat er zoiets als het internet zou opkomen, en dat krap twintig jaar later iedereen rond zou lopen met apparaten die in een milliseconde hele boekenkasten digitaal naar de andere kant van de wereld kunnen sturen.

Nu worstelen de twee grootste postbezorgers om de toekomst te overleven. De concurrentiestrijd tussen beide is een nagel aan de doodskist van de postbezorging, maar PostNL lijdt ook schade omdat het nooit écht een vrij, commercieel bedrijf is geworden. De privatisering van voorganger PTT Post ging immers gepaard met een wet die de PTT – en toen TPG, en daarna TNT, en nu PostNL – verplicht om de postbezorging voor de burger in leven te houden.

Maar de burger verstuurt steeds minder fysieke post. Dat betekent minder postzegelverkoop en dus dalende inkomsten voor PostNL, terwijl het bedrijf wel kosten moet maken om vijf dagen per week langs de huizen te gaan en 11 duizend – vaak grotendeels lege – brievenbussen te legen. 

De fusie maakt een einde aan de slopende concurrentiestrijd op de zakelijke markt, en zorgt voor kostenbesparende schaalvergroting: in plaats van twee postbodes met ieder een halfvolle tas, loopt er in de toekomst weer één postbode met een volle tas langs de deuren, is de hoop. 

‘Daarmee wordt ook het particuliere deel van de postbezorging voor nu weer levensvatbaar’, zegt Jakar Westerbeek, onderzoeker van bureau Kwink Groep.

Uiteindelijk moet de overheid namelijk toch weer ingrijpen

Maar wil de levensreddende fusie doorgaan, dan moet waarschijnlijk toch de overheid weer ingrijpen: PostNL heeft na de fusie 95 procent van de postmarkt in handen, feitelijk een monopolie. De Autoriteit Consument en Markt (ACM) steekt daar waarschijnlijk een stokje voor. Dan kan de staatssecretaris voor Economische Zaken een uitzondering maken en de fusie toch toestaan met het oog op het publiek belang.

Daarmee is de cirkel rond: een nutsdienst werd geprivatiseerd, teruglopende behoefte aan deze dienst brengt haar overleven in gevaar, maar de maatschappij wil brieven en kaarten kunnen blijven versturen en dus grijpt de overheid in. Daarmee helpt de overheid een toch al merkwaardige constructie overleven door een belangrijke grondregel van de vrije markt – het verbod op een monopolie – te omzeilen. Een succesverhaal voor het liberaliseren van essentiële diensten is het niet.

Bovendien is er het risico dat de nieuwe monopolist de prijzen op de zakelijke markt ongebreideld gaat verhogen, wat nu net de reden was dat een gezond concurrerend speelveld op de postmarkt gewenst werd geacht. GroenLinks sprak de hoop uit dat dit wel mee zal vallen, omdat PostNL met forse prijsverhogingen zelf de markt ‘de nek om zou draaien’. Nou ja, dat valt nog te bezien. 

David Kerstens, analist van de gerenommeerde zakenbank Jefferies, kan zich voorstellen dat de overheid de prijsverhogingen op de zakelijke postmarkt gaat reguleren, zoals het ook doet op de particuliere markt; de ACM bepaalt in hoeverre PostNL de prijs van een postzegel mag verhogen. Eindresultaat: nog meer overheidsingrijpen.

Fusie is goed nieuws voor consument

Het aantal brievenbussen in Nederland wordt gehalveerd, de prijs van een postzegel verdubbelde bijna van 46 cent in 2011 naar 87 cent nu. Elk jaar wordt er 10 procent minder post verstuurd. De snelle digitalisering van de maatschappij is slecht nieuws voor het postbedrijf, en daarmee voor wie graag nog een papieren verjaardagskaart of een brief aan oma stuurt. PostNL worstelt om te voldoen aan haar wettelijke plicht om vijf keer per week post op de mat van de burger te doen vallen.

Het samenvoegen van de twee bedrijven levert volgens PostNL elk jaar 50 tot 60 miljoen euro op, grotendeels dankzij schaalvoordelen: één distributieorganisatie, één organisatiestructuur, één bezorgnetwerk. De financiële voordelen zouden het voortbestaan van de particuliere postbezorging tegen redelijke tarieven voorlopig moeten veiligstellen: u kunt uw kerstkaartjes blijven sturen.

En dat schept weinig vertrouwen bij bedrijven die werden aangemoedigd zich op een geliberaliseerde markt te storten 

De markt voor particuliere post is geheel in handen van PostNL. Maar kaarten en brieven besloegen slechts 7 procent van de totale postmarkt in 2017, volgens de meest recente telling van de Autoriteit Consument en Markt. De rest is zakelijke post. Daarvan heeft PostNL zo’n 70 procent in handen, en Sandd iets minder dan een derde. De rest is in handen van enkele tientallen kleine, lokale spelers. 

Op de markt voor pakketpost is er wel serieuze concurrentie, met name van DHL. Dat bedrijf heeft een kwart tot een derde van die markt in handen, PostNL 60 tot 65 procent. DHL luidde maandag meteen de alarmbel. ‘Verdere machtsconcentratie (bij PostNL) zal een gezonde marktontwikkeling van de pakketmarkt verder bemoeilijken’, aldus DHL in een persbericht. ‘Wij benadrukken het belang om serieus te kijken naar het oordeel van de ACM en waarschuwen voor de neiging dit al bij voorbaat via slimme wettelijke clausules opzij te zetten.’

Betekent dit dat bedrijven die zich op een geliberaliseerde markt storten een ongewisse toekomst tegemoet gaan? Nu ja, zegt Westerbeek, de onderzoeker van bureau Kwink Groep: dit is wel een hele specifieke situatie, waarbij sprake is van een sterk krimpende markt door het internet, en waarbij PostNL beheerder is van een netwerk waarop andere leveranciers diensten willen leveren.

Westerbeek: ‘Het gaat nogal ver om te concluderen dat de liberalisering van de postmarkt heeft gefaald door de komst van het internet. Je zou ook kunnen denken: we zitten in een transitiefase.’

De hoop is dat het land uiteindelijk een systeem krijgt dat toch echt beter werkt dan toen de overheid alle brieven nog bezorgde. Maar eerst moet er nog heel wat water door de Rijn stromen.

Tweede Kamer vrijwel unaniem voor

Laura Bromet (Groenlinks): ‘Wij denken dat dit onontkoombaar is. Er zijn ook mensen die niet e-mailen en voor hen is het belangrijk dat er een goede postdienst blijft bestaan. We zullen wel heel goed in de gaten houden dat PostNL geen misbruik maakt van het monopolie.’

Arne Weverling (VVD): ‘Verdere consolidatie ligt voor de hand, gezien de krimpende postmarkt. Ik vind het een beetje voorbarig om er iets van te vinden, zolang de ACM nog geen oordeel heeft geveld. Maar een fusie zou wel eens onvermijdelijk kunnen zijn en in het belang van alle medewerkers, omdat postbezorging nu eenmaal een publieke taak is.’

Eppo Bruins (ChristenUnie): ‘Wij vinden deze fusie prima. Voor ons staat voorop dat de werknemers van de postbedrijven goed beschermd zijn en dat de bezorging mogelijk blijft in dunbevolkte gebieden. Postbedrijven kunnen eigenlijk alleen maar concurreren op arbeidsvoorwaarden. Consolidatie is de beste weg om goede arbeidsvoorwaarden te garanderen.’

William Moorlag (PvdA): ‘Die fusie is wenselijk en onontkoombaar, omdat de postmarkt met 1 procent per maand krimpt. Het samengaan van Sandd en PostNL kan bijdragen aan het in stand houden van postbezorging als publieke dienst. Strikte mededingingsrechtelijke regels moeten hierbij geen roet in het eten gooien.’

Een woordvoerder van het ministerie van Economische Zaken, dat toestemming moet geven voor de fusie als de Autoriteit Consument en Markt bezwaar maakt tegen een monopoliepositie voor het nieuwe PostNL: ‘Wij wachten nu het advies van de ACM af. Meer commentaar geven we op dit moment niet.’

Yvonne Hofs

Hoe PostNL overeind probeert te blijven in een krimpende postmarkt

Fusie PostNL en Sandd moet postbezorging redden
PostNL koopt voor 130 miljoen euro zijn grootste concurrent op, de zakelijk postbezorger Sandd. Daarmee wordt PostNL – het nieuwe bedrijf behoudt die naam – de enige postbezorger van betekenis in Nederland, mits een daarvoor noodzakelijke wetswijziging doorgang vindt. 

In de krimpende postmarkt blijft de toekomst van de postbode onzeker
De fusie tussen PostNL en Sandd betekent meer zekerheid voor medewerkers van beide bedrijven, tot grote vreugde van de bond. Maar in een krimpende postmarkt blijft de toekomst ongewis voor de opgeteld bijna zestigduizend medewerkers.

Voor alleen kerstkaartjes hoeft niet in iedere straat een brievenbus te staan
Duizenden ‘overbodige’ brievenbussen verdwijnen. In Schoonhoven passeert in twee uur tijd slechts een handvol brievenposters, en vrijwel allemaal hebben ze grijs haar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.