Analyse

Met nieuw strafmaatregelen probeert EU ‘beulen en moordenaars’ aan te pakken

Nederland streed de afgelopen jaren voor een zogenoemde ‘Europese Magnitsky-wet’. Nu de wet een feit is, lijkt die zijn belofte waar te maken: een daadkrachtiger aanpak van mensenrechtenschendingen. Krijgt dit EU-beleid eindelijk ‘tanden’?

De Amerikaan Bill Browder, ceo van Hermitage Capital Management, kwam naar Den Haag op uitnodiging van de Commissie Buitenlandse Zaken om spreken over de Magnitsky-wet. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
De Amerikaan Bill Browder, ceo van Hermitage Capital Management, kwam naar Den Haag op uitnodiging van de Commissie Buitenlandse Zaken om spreken over de Magnitsky-wet.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Een historische dag: afgelopen maandag kregen Chinese functionarissen voor het eerst sinds 1989 te maken met Europese sancties. Beijing sloeg prompt terug met strafmaatregelen tegen tien Europeanen, onder wie D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma. Saillant is dat zonder diezelfde Sjoerdsma de sancties tegen de Chinezen wellicht nooit waren ingesteld. Het lobbywerk van de D66’er en een aantal Nederlandse politiek collega’s voor het zogeheten Globale Mensenrechten Sanctieregime, een gloednieuw Europees instrumentarium, wierp deze week zijn vruchten af.

De strafmaatregelen tegen de Chinezen waren onderdeel van een groter sanctiepakket, waarin elf functionarissen en vier entiteiten in zes verschillende landen bestraft werden. Woensdag voegde Brussel daar elf Myanmarese functionarissen aan toe, die in verband worden gebracht met de coup in het land in februari. Eerder deze maand werd in samenspraak met de Verenigde Staten een viertal Russen bestraft voor de vergiftiging en vastzetting van oppositieleider Alexei Navalny. En dat allemaal op basis van eenzelfde wet.

Die wet werd afgelopen december aangenomen, na jarenlang Nederlands lobbywerk. Met het instrumentarium, het zogeheten Globale Mensenrechten Sanctieregime, hoopt de EU doortastendheid op het gebied van mensenrechten uit te kunnen stralen. Of je nu een bouwer van detentiecentra voor Oeigoeren bent in Xinjiang of schuldig aan gedwongen verdwijningen in Libië, Europa pakt je aan. Dat is het idee.

‘Botte hamer’

Voorheen konden lidstaten alleen misdadigers, moordenaars en onderdrukkers in een ander land bestraffen als de héle natie onder sancties was geplaatst. Nu heeft Brussel een methode in handen om mensenrechtenschendingen van individuen te bestraffen. De EU heeft dus geen ‘botte hamer’ meer nodig als ze wil opkomen voor mensenrechten, zegt Clingendael-expert Rem Korteweg, ‘een chirurgisch mes’ volstaat nu.

Ook om een andere reden vereenvoudigt de wet het opleggen van strafmaatregelen. Tot de invoering ervan moesten lidstaten elke sanctionering tegen vermeende mensenrechtenschendingen afzonderlijk behandelen. Zo kreeg het aanpakken van ‘iemand in bijvoorbeeld Eritrea een hoge politieke dimensie’, zegt Francesco Giumelli, hoogleraar internationale betrekkingen van de Rijksuniversiteit Groningen. Een lidstaat liet toestemming voor eventuele sancties daarbij afhangen van de eigen band met het Afrikaanse land.

De nieuwe situatie zou minder discussie moeten opleveren, zegt Giumelli. Het sanctieregime moet je zien als een lijst, waaraan nieuwe mensenrechtenschenders relatief makkelijk kunnen worden toegevoegd. Dat kan de politieke spanning iets eraf halen, ‘al weet je het nooit in Brussel’.

Trots

Nederland was de initiatiefnemer van de Europese wet met D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma, VVD-minister Blok en CDA’er Pieter Omtzigt als grootste voorvechters. Ze kijken met ‘een gevoel van trots’ naar de opgelegde strafmaatregelen van afgelopen week. ‘Het mensenrechtenbeleid van de Europese Unie stond tot voor kort vol met volgeschreven veroordelingen en verklaringen. Maar nu heeft het echt tanden gekregen’, aldus Sjoerdsma, die een Chinees inreisverbod kreeg toebedeeld.

Volgens Sjoerdsma is Nederland te klein voor efficiënt mensenrechtenbeleid, dat is typisch zo’n zaak ‘waarmee je als Europa meer indruk maakt’. Maar de lobby van hem en zijn Haagse collega’s kostte pijn en moeite, zegt hij. Vooral Zuid-Europese landen zijn volgens de D66’er ‘traditiegetrouw wars van het sanctie-instrument’. En het vaker opstandige Hongarije moest inbinden, wat pas gebeurde na flink wat Amerikaanse druk.

Het was ook een Amerikaan, mensenrechtenactivist Bill Browder, die de oorspronkelijke Magnitsky-wet initieerde. Hij begon zijn campagne nadat zijn Russische advocaat Sergei Magnitsky in 2009 werd doodgeknuppeld in een Moskouse gevangenis. Hij was veroordeeld tot een celstraf nadat hij een jaar eerder een groot belastingschandaal in Rusland had blootgelegd.

Follow the money

Het was Browder erom te doen dat andere landen ‘Russische beulen en moordenaars’ aan zouden pakken, omdat Rusland het zelf niet deed. De methode daarvoor was simpel, betoogde hij in de Volkskrant in 2018: follow the money. Met inreisverboden en het bevriezen van bankrekeningen kon je volgens hem de kern van het probleem aanpakken. ‘De schuldigen achter de moord op Sergei Magnitsky deden het namelijk voor het geld.’

In 2012 werd de ‘Magnitsky-wet’ door president Obama aangenomen, waarna die direct gebruikt werd om de ‘beulen en moordenaars’ van de advocaat te bestraffen. De EU vernoemt haar equivalent van de wet niet naar Magnitsky, omdat sommige lidstaten op een goede voet staan met Rusland.

Het moet blijken of het mensenrechtenbeleid van de Europese Unie ‘echt tanden’ krijgt door de wet, zoals Sjoerdsma hoopt. Het biedt namelijk niet direct een oplossing voor het grote probleem in Brussel bij het invoeren van sancties: het vetorecht van lidstaten. Als in plaats van unanimiteit een gekwalificeerde meerderheid zou voldoen, zoals Commissievoorzitter Von der Leyen wil, biedt dat meer mogelijkheden voor een krachtig geopolitiek optreden bij mensenrechtenschendingen.

Provocatie van de natie

Daarnaast zullen veel gestrafte functionarissen niet onder de indruk zijn van de sancties: ze hebben geen Europese bankrekening en kunnen prima leven zonder voet op het continent te zetten. Het signaal is dan ook krachtiger dan de daad, gelooft Clingendael-expert Korteweg.

Hoe serieus de EU is met zijn instrument, zal snel blijken. Hoewel de maandag opgelegde strafmaatregelen tegen personen en dus niet tegen Beijing gericht waren, voelde China zich als land geprovoceerd. Brussel staat daardoor direct onder druk: durft het nog individuele Chinezen op de ‘lijst’ te zetten als China daarin een provocatie van de natie ziet?

Volgens Sjoerdsma is het juist de bedoeling dat hoofdsteden de sancties ook ‘echt heel vervelend’ vinden. ‘Je hoopt dat er een soort preventief effect vanuitgaat, dat mensen twee keer nadenken voordat ze dit soort dingen doen. Ook als het van hogerhand wordt opgelegd.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden