Reportage

Met nieuw proces zoekt Breivik de publiciteit

De Noorse terrorist Anders Behring Breivik, die in 2011 77 mensen doodde, vindt zijn isolatie in de gevangenis 'inhumaan'. Vandaag begint in Skien zijn proces tegen de staat.

De gevangenis in Skien, waar Anders Breivik gevangen zit. De rechtszaak wordt ook in de gevangenis gehouden. Beeld Freek van den Bergh

Het liefst noemen ze zijn naam niet, de Noren. Ze hebben het over 'de terrorist', 'de kindermoordenaar' of gewoon over 'hem'. Zijn naam noemen staat gelijk aan aandacht geven, en daarmee heeft 'hij' precies zijn zin. Bovendien, bromt een jongen op straat in kustplaats Skien tussen twee halen van zijn sigaret, 'proberen we hem te vergeten. Niet zijn daden, wel de man erachter.'

Deze week zal dat moeilijk gaan, nu Anders Behring Breivik (37), verantwoordelijk voor de dubbele aanslag uit de zomer van 2011, zichzelf opnieuw naar het centrum van de aandacht heeft weten te manoeuvreren. Dinsdagmorgen begint een civiele zaak, aangespannen door Breivik zelf. Hij eist een verbetering van zijn levensomstandigheden die hij in een brief als 'onmenselijk en vernederend' omschreef, zich beroepend op de artikelen 3 en 8 uit het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM).

Plaats van handeling is de gymzaal van de zwaar beveiligde Telemark-gevangenis in Skien (zeg: Sjièn), een historisch stadje met een verwaarloosd centrum waarvoor zoon van de stad Henrik Ibsen zich zou schamen. Winkelpuien wedijveren wie het meest uit de toon kan vallen. Journalisten worden gemeden, schouders opgehaald.

Isolatie

Breivik wordt achter de vijf meter hoge betonmuren van de gevangenis in isolatie gehouden. De isolatie moet voorkomen dat hij zijn ideeën verspreidt, maar ook dat hij zichzelf in gevaar brengt. Andere gevangenen zouden hem iets aan kunnen doen.

Maar in de Noorse context betekent dat nog altijd: toegang tot drie ruimtes. Een om te koken, een om te sporten en een voor studie. Met dokters en therapeuten praat hij door een glazen wand. Hij kookt, wordt dagelijks gelucht, mag telefoneren - zij het onder toezicht, en heeft een schrijfmachine gekregen om brieven te tikken. 'Hij heeft contact met meer mensen dan menig eenzame oudere in dit land', aldus psycholoog Pål Grøndahl in dagblad Aftenposten.

Nu wil Breivik meer toegang tot vrienden en familie. Zijn moeder mocht hij maar vijf minuten zien voor ze stierf. In 2014 overhandigde hij de rechter al eens een lijst met twaalf eisen, waaronder toegang tot een Playstation 3 in plaats van de inferieure voorganger 2. Hij dreigde met een hongerstaking.

Dralend voor het gevangenishek staan de vlot bebrilde reporter Roar Dalmo Moltubak (41) van het Noorse TV2 en zijn cameraman. Er staat een waterig zonnetje. Breivik wil aandacht, peinst Moltubak, een podium om zijn schaarse aanhangers te bereiken.

Ahmed al-Badry (49) Beeld Freek Van Den Bergh

Terughoudendheid

Het zorgt op de redactie voor veel debat, zegt hij. 'Wel of geen publiciteit voor wat hij in de rechtszaal zegt? Ik vind het lastig.' De gestrekte vuist die Breivik tijdens zijn strafzaak vier jaar terug toonde, een bekend symbool van extreem-rechts, ging de wereld over. Ditmaal kiezen verslaggevers voor meer terughoudendheid. Moltubak: 'Niet dat we het toen niet goed hebben gedaan. Er waren slachtoffers om rekening mee te houden, die wilden zijn motieven kennen. Nu speelt hij zelf het slachtoffer. Daarin gaan we niet mee.'

Jong of oud, niemand in Skien denkt dat de massamoordenaar een schijn van kans maakt. Dat wist ook zijn eerste advocaat Ger Lippestad, door Breivik ontslagen omdat hij geen been zag in het protest. De gevangenschap in isolatie is 'ruim binnen' de in het EVRM vastgelegde mensenrechten, bevestigt Kjetil Mujezinovic Larsen, hoogleraar verbonden aan het Noorse Centrum voor Mensenrechten. Hij voorziet geen moeilijkheden voor de Noorse justitie.

Vergelijkbare klachten over isolatie door de Venezolaanse guerrillastrijder Ilich Ramírez Sánchez, alias 'Carlos de Jakhals, werden eind jaren negentig gemakkelijk terzijde geschoven. Dat geeft de rechtbank een precedent.

Jon Betten (26) Beeld Freek Van Den Bergh

Mentale toestand

Zorgelijk is wel de mentale toestand waar Breivik in verkeert. Bronnen dichtbij het proces zeggen dat hij iedere realiteitszin ontbeert. Van berouw geen spoor. Religiehistoricus en kenner van extreemrechts Mattias Gardell sprak Breivik in 2014 drie uur lang voor een boek. 'Hij heeft nergens spijt van, en is zo politiek gemotiveerd als voorheen', citeerde de Zweedse krant Dagens Nyheter Gardell. En: 'Hij heeft nieuwe plannen.' Breiviks nieuwe advocaat zal naar verwachting proberen zijn mentale toestand te koppelen aan de langdurige isolatie. De therapeuten die met Breivik in contact staan, zijn als getuigen opgeroepen, en zullen indien nodig achter gesloten deuren hun verhaal doen.

Maar eigenlijk is dat bezijden de zaak. Vaststaat dat Breivik deze week zijn eerste publieke optreden sinds 2012 zal maken. De strijd die hij begon door een bom af te laten gaan in het regeringskwartier in Oslo en het vuur te openen op jonge sociaaldemocraten op Utøya, zet hij nu met andere middelen voort.

Thor Arne (37). Beeld Freek Van Den Bergh
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden