Met moralisme schieten we niets op

Laten we het eens wél hebben over hoe inconsequent we in Nederland omgaan met drugs. Kijk bijvoorbeeld naar xtc. Verboden, maar volop gebruikt. Harddrug, maar onschadelijker dan cannabis.

Illustratie. Beeld Bier en Brood
Illustratie.Beeld Bier en Brood

Betrapt. Zojuist is de jongen bij de ingang van het Lowlands festivalterrein aangehouden voor het bezit van xtc. Hij moet mee backstage komen, wordt daar gefouilleerd en verhoord, zijn drugs worden gecontroleerd.

Uiteindelijk belandt hij tegenover een medewerker van het Openbaar Ministerie die uitlegt wat zijn mogelijkheden zijn. Hij mag de strafbeschikking thuis afwachten en eventueel verzet aantekenen, maar ja: dan is zijn festival nu afgelopen. Hij kan de boete van 330 euro ook direct pinnen, zodat hij weer feest kan gaan vieren met zijn vrienden. De jongen aarzelt geen moment en trekt zijn pinpas.

'Nee, ook geen boef', zegt de medewerker van het OM na afloop van het gesprek, 'maar wel vijf pillen op zak'.

Het is een veelzeggend zinnetje in de ronkende reportage die het OM zelf voor de eigen site schreef over de drugsaanpak op Lowlands. Het festival mocht dan 'een feest van muziek en belevenis' zijn 'met overwegend droog weer, veel lekkere happen en grappige acts', backstage werd hard gestreden tegen de misdaad.

Die misdaad nam in dit geval de vorm aan van op drugsbezit betrapte festivalgangers, jongeren die wat voor zichzelf meenamen ter vergroting van de feestvreugde, of voor de groep met wie ze waren. Zij behoorden tot de onfortuinlijken die hun middelen niet goed verstopt hadden - althans, niet zo goed als de mensen die diezelfde nacht met duizenden tegelijk euforisch in de Bravo en X-Ray dansten. Over het hele weekend werden 119 van de 50.000 bezoekers betrapt.

Nee, allemaal geen boeven, maar ze hebben nu wel een strafblad.

Moralisme

Het Nederlandse drugsbeleid hangt van tegenstellingen aan elkaar. Je mag cannabis bezitten, maar het niet verkopen. Verkoop in coffeeshops wordt gedoogd, maar aan coffeeshops leveren mag niet. Andere drugs zijn in het uitgaansleven makkelijk verkrijgbaar. Zelden wordt er tegen opgetreden, maar op festivals kun je zomaar tegen een strafblad aanlopen.

En het debat hierover wordt gegijzeld door moralisme, gedateerde internationale verdragen én door zwijgen van de mensen die er wel verstand van hebben: de gebruikers. Voor recreatieve gebruikers voelt het onderscheid tussen geoorloofde, gedoogde en verboden middelen vaak totaal willekeurig. Zeker bij xtc en mdma komen al die factoren op een ongelukkige manier samen.

Steeds meer jongeren gebruiken op een feest of festival, concludeerde het Trimbos instituut in februari. Landelijke cijfers zijn er nog niet, die worden later in 2015 verwacht, maar Amsterdams onderzoek wijst uit dat iets meer dan de helft van de club-, rave- en festivalbezoekers in de laatste maand xtc nam of mdma, de werkzame stof in kristal- of poedervorm. Dat is een verdubbeling ten opzichte van vijf jaar geleden.

Van party-, festival en clubbezoekers had in 2013 34,8 procent in de laatste maand xtc gebruikt. 1 pil kost gemiddeld euro 4,25. Beeld anp
Van party-, festival en clubbezoekers had in 2013 34,8 procent in de laatste maand xtc gebruikt. 1 pil kost gemiddeld euro 4,25.Beeld anp

Kanttekening

Een belangrijke kanttekening: dit zijn mensen die stevig uitgaan. Het percentage is niet representatief voor alle jongeren, er zijn er ook die op zaterdagavond aan de bar van een bruine kroeg zitten, een krat bier wegzetten in een zuipkeet, televisie kijken of gamen of 's nachts gewoon in hun tent liggen op Lowlands.

Degenen die wel drugs nemen zien al een week uit naar zomerfestivals als Lente Kabinet, Buiten Westen, Extrema of A day at the park. Iemand van de groep heeft de dealer gebeld. Dat is geen schimmig figuur, maar een jongen die thuis langskomt en zijn waar keurig in zakjes uitstalt op de keukentafel.

Bij de ingang van het festival zorgen de bezoekers dat de zakjes pillen en ponypacks goed zijn weggestopt in een sok, schoen, onderbroek of beha. De beveiliger kijkt even in de tassen en laat ze vervolgens doorlopen. Eenmaal gesetteld nemen ze de drugs in, vaak eerst een klein beetje. De middelen beginnen na een of twee uur te werken, uiteindelijk staat het grasveld vol met dansende, pratende en elkaar omhelzende jongeren.

4 procent van de Nederlanders gebruikt maandelijks cannabis (Nationale Drug Monitor 2013/2014). De gemiddelde prijs voor 1 gram wiet ligt rond euro 10. Beeld anp
4 procent van de Nederlanders gebruikt maandelijks cannabis (Nationale Drug Monitor 2013/2014). De gemiddelde prijs voor 1 gram wiet ligt rond euro 10.Beeld anp

'Normaal'

Drugsgebruik hoort voor velen van hen bij festivals. Niet omdat ze het nodig hebben, nee: het maakt de dag gewoon nog leuker. Ze hebben niet het idee illegaal of maatschappijontwrichtend bezig te zijn - waarom zou je ook als je in de zon staat te dansen en een geweldige tijd hebt met vrienden? Ze vinden het normaal.

Normaal; zelden zal het woord zo'n negatieve lading hebben gehad als in het Kamerdebat over jongeren en drugs in februari. De beleving van politici bleek die middag mijlenver verwijderd van die van de festivalbezoekers.

'We zijn dingen normaal gaan vinden die niet normaal zijn', zei Martin van Rijn, staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport tijdens het debat over de toename in het gebruik van uitgaansdrugs. Ook andere Kamerleden uitten grote zorgen over de normalisering. Na de drie doden op Amsterdam Dance Event, een stadsfestival dat in vijf nachten 350 duizend bezoekers trok, zei VVD-Kamerlid Arno Rutte: 'Bij een feestje hoort muziek, veel muziek, harde muziek, bij voorkeur met oordoppen om je trommelvliezen te beschermen. Bij een feestje horen zeker geen pillen.' En: 'Het is rotzooi, het zijn drugs.'

Morele paniek

Het argument van tegenstanders is vaak: uitgaansdrugs zijn illegaal dus je hoort ze niet te gebruiken. Dat is een boodschap waar jongeren weinig mee kunnen. De scheiding tussen illegale en legale middelen voelt arbitrair: je mag wel een fles wodka aan de mond zetten en niet een lik mdma nemen? Bij overmatig gebruik zijn beide gevaarlijk, maar de morele paniek over het tweede is veel groter. Bovendien kan bezit ervan je een strafblad opleveren.

Gebruikers herkennen zich niet in het spookbeeld dat politici schetsen van drugs. Velen halen hun middelen altijd bij dezelfde dealer en weten hoe ze erop reageren. Ze schatten de risico's in. 'Onderling en voor zichzelf kennen jongeren vaak wel normen en grenzen', constateerde Trimbos op basis van gesprekken. 'Iemand die te veel gebruikt wordt door de groep teruggefloten en out gaan, verslaving en het verwaarlozen van studie of werk kunnen niet. Daarnaast geldt dat over het algemeen veel erop gericht is om op maandag weer te kunnen functioneren.'

De Opiumwet maakt onderscheid naar gevaar voor de volksgezondheid. Drugs met een onaanvaardbaar risico staan op lijst 1 (harddrugs), middelen met minder grote risico's - waaronder cannabis en paddo's - behoren tot lijst 2 (softdrugs). Er staan veel zwaardere straffen op bezit, handel en productie van middelen op de eerste lijst.

Volgens deze indeling is xtc/mdma net zo gevaarlijk als heroïne en crack. Maar het middel is in 1988 helemaal niet op lijst 1 geplaatst vanwege de gezondheidsrisico's. Xtc is in dat jaar een harddrug geworden door berichten dat Nederland een belangrijke producent was die naar de Scandinavische landen, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten exporteerde. 'Er waren op dat moment', zei toenmalig minister Hedy d'Ancona in 1993 bij een evaluatie, 'overigens geen aanwijzingen voor een significante mate van misbruik van het middel in ons land.'

Lsd (zegels) is in 2013 door minder dan 11 procent van het uitgaande publiek (clubbers en ravers) weleens gebruikt. Een papertrip kost tussen euro 3 en euro 5. Beeld anp
Lsd (zegels) is in 2013 door minder dan 11 procent van het uitgaande publiek (clubbers en ravers) weleens gebruikt. Een papertrip kost tussen euro 3 en euro 5.Beeld anp

Commissie Van de Donk

De commissie Van de Donk, een groep experts die in 2009 op verzoek van het kabinet onderzoek deed naar het Nederlandse drugsbeleid, oordeelde negatief over de opiumwetgeving. 'De vraag is of de plaats van de diverse middelen op de lijsten nog wel overeenkomt met de actuele kennis over de schadelijkheid van die middelen voor de volksgezondheid.' De politieke onwil of het politieke onvermogen tot het actualiseren van de lijsten 'kan leiden tot een ondermijning van de geloofwaardigheid en daarmee de bruikbaarheid van de indeling'.

Om welke drugs het zou gaan, maakte de commissie niet duidelijk. Wel verwees ze naar het RIVM-onderzoek naar de rangschikking van middelen op basis van individuele (verslaving, toxiciteit) en maatschappelijke schade. Heroïne, crack, alcohol en tabak werden het schadelijkst bevonden, lsd en paddo's het minst. Al snel daarop volgde xtc, dat minder kwaad zou kunnen dan cannabis.

Hoewel er inhoudelijke redenen aan te voeren zijn voor legalisering van mdma, lijkt dat scenario ver weg. Ja, GroenLinks Amsterdam pleit daarvoor. En de jongerenorganisaties van VVD en D66, maar dat is het. Nederland heeft zich verbonden aan internationale verdragen en te hard voor de troepen uitlopen zal leiden tot grote politieke conflicten met de buurlanden.

Eigenlijk staan politici met de rug tegen de muur, zowel aan conservatieve als progressieve zijde. Ze hebben te maken met een Opiumwet die grootschalig wordt overtreden en zijn gebonden aan internationale verdragen waarvan het belangrijkste uit 1961 dateert.

Noodzaak tot regulering

Repressie heeft averechts gewerkt. In de tijd dat er drugshonden bij de ingang van festivals stonden, namen de bezoekers hun middelen gewoon van tevoren in. Dealers verkopen al lang niet meer op festivals, omdat het niet rendabel zou zijn en het risico om te worden gepakt te groot is. Het preventiebeleid is, zou je kunnen concluderen, ook niet écht een succes. Regulering is uitgesloten, omdat de uitgaansdrugs op lijst 1 van de Opiumwet staan.

En dat terwijl er wel noodzaak lijkt tot regulering. Het aantal gezondheidsincidenten met xtc is de afgelopen jaren toegenomen. Dat komt niet door vervuilde pillen. Vervuilde middelen zijn in Nederland zeer zeldzaam omdat we dicht bij de bron zitten: xtc en mdma worden in ons land geproduceerd.

Het gevaar schuilt in de toegenomen sterkte van de pillen. Momenteel bevatten ze gemiddeld 140 milligram mdma per pil, met uitschieters van 300 milligram. Iemand van 70 kilo heeft maar 70 milligram nodig om 'het gewenste effect' te krijgen. Veel gebruikers realiseren zich dat niet, zij rekenen per pil. De kans op een overdosis is daarmee groter.

Voor zover bekend stierven in 2014 zeker zeven mensen na het gebruik van mdma. De drug kan daarbij een rol hebben gespeeld, concludeerde Trimbos. Het instituut schreef ook: 'Gezien het omvangrijke aantal gebruikers van uitgaansdrugs, is het aantal mensen dat overlijdt aan de gevolgen van het gebruik ervan relatief beperkt' - iets wat media en politici dan weer niet oppikten in het mediastormpje dat volgde op publicatie van het rapport.

Ter vergelijking: het aantal mensen dat jaarlijks aan de gevolgen van alcoholgebruik overlijdt ligt boven de vierduizend. Dat effect is vooral indirect, vaak door leverziekten of psychische stoornissen. Als iemand meteen sterft na het gebruik van drugs is de schok - logischerwijs - groter.

In 2009 zei 5,2 procent van de Nederlanders ooit cocaïne te hebben gebruikt. 1 gram cocaïne in poedervorm kost euro 40 à euro 70. Beeld anp
In 2009 zei 5,2 procent van de Nederlanders ooit cocaïne te hebben gebruikt. 1 gram cocaïne in poedervorm kost euro 40 à euro 70.Beeld anp

Beter voorlichten

In een gereguleerde markt zou toezicht kunnen zijn op de sterkte van pillen. Ook kunnen gebruikers beter voorgelicht worden: over de dosis, dat ze de drug niet met andere middelen moeten combineren, dat ze niet te veel water moeten drinken. In het algemeen is niet de pil op zichzelf levensgevaarlijk - met uitzondering van een zeer kleine groep die kwetsbaar voor mdma lijkt - maar kunnen er omstandigheden zijn die de pillen levensgevaarlijk maken. Regulering, en daarmee een toegankelijker imago, kan ook leiden tot betere gesprekken thuis. Of überhaupt tot gesprekken, zoals over drank wel gebeurt, terwijl drugsgebruik voor veel ouders en kinderen een verboden onderwerp is.

Uitgaansdrugs wegzetten als 'troep' en 'niet normaal want illegaal' doet afbreuk aan de realiteit en perceptie van tienduizenden jongeren. Mensen die niet crimineel en verslaafd zijn, veelal geen onverantwoorde risico's nemen en na het weekend gewoon weer in de collegebanken zitten of op hun werk verschijnen.

Wie met die moralistische houding alle inhoudelijke argumenten van tafel veegt, staat een open gesprek over drugs in de weg. Zo'n gesprek kan nuttig zijn, ook bij het voorkomen van drugsgebruik: jongeren die serieus en onbevooroordeeld worden voorgelicht over de nadelen en risico's - die er evident zijn - kunnen ook de afweging maken om niet te gebruiken.

Paddo's zijn in 2013 door een derde van het uitgaande publiek (clubbers en ravers) weleens gebruikt. 10 gram truffels kosten euro 10 tot euro 15. Beeld anp
Paddo's zijn in 2013 door een derde van het uitgaande publiek (clubbers en ravers) weleens gebruikt. 10 gram truffels kosten euro 10 tot euro 15.Beeld anp

Bronnen

Voor dit artikel is gesproken met Jan Krul (gezondheidswetenschapper), Boris van der Ham (voormalig Kamerlid D66), Ton Nabben (criminoloog en drugsonderzoeker) en Juriaan de Vries (advocaat). Bronnen voor de informatie over de drugs: Jellinek, Bonger Instituut en Trimbos.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden